Dr. Zorab Aloian

Lo welato

”Civakên serkevtî çareseriyê di kêşeyan de peyda dikin“ (Prensîpeke siyaseta înglîz)

“Netewe referendûma rojane ye” (Nivîskar û ramangîrê fransî Ernest Renan)

Piştî ku di televîziyona KurdistanTV de hevdîtina birêz Mesûd Barzanî bi nûnerên Êzdiyên Başûr re hatibû pêşkêşkirin, daxuyaniya hevbeş ya komeleyên Êzdiyan li Almaniyayê hate belawkirin. Ev du bûyer – civîna giregirên bi serperêştiya birêz Tehsîn-Beg li ba Serokê Herêma Başûr û amadekirina têksteke siyasî li deveyî welêt – hevdu tije dikin. Di vê navberê de ji gotinên nivîskar û siyasetmedarên Kurd – mîna Feleknas Uca û Tosinê Reşîd – diyar bû, ku li civaka Êzdiyan şokek girtiye. Lê ne bi tenê Êzdî, her weha Serokê Kurdistanê jî sersamiya xwe derbirî, gava got: Kes ji me bawer nedikir, ku di serdema nû de tiştekî weha rûbide. Êzdiyên klassîk (di bernameya televîziyonê de) û Êzdiyên li Ewropayê ji tirsa tevkujiyan rizgarbûyî careke din xwedî li nasnameya xwe ya taybetî derketin. Heta niha dirûşma çandî û xebata siyasî ya nifşên nû di Êzdîxanê de der-dora ramana Kurdewarî û Kurdistanê bûn. Lê hate xuyakirin, ku Kurdistan bi xwe nabe „dermanê hemû derdan“.

Hêzên siyasî yên Başûr û berî her tiştî beşa Hukumetê ya bi ser Partiya Demokrata Kurdistanê ve metirsiya vê rewşa aloz dîtin û gavên xurt ji bo aramkirinê avêtin. Mixabin, rewşenbîrên Kurd hema bibêjin bê reaksiyon man. Li gor tiştên, ku min di van rojên dawî de xwendin û bihîstin, sê komên rewşenbîrên Kurd li singa vê bûyerê bêdeng man: Kî ji ber xemgîniyê („netewetiya Kurdan hîna jî ne bi hêz e“), kî ji ber dilsariyê („Eger em vê pirsa eşîreta paşkevtî ya êrîşkar wek pirseke dînî gengeşe bikin, gelê Kurd wê parçe bibe“), kî jî ji ber keyfxweşiyê („Êzdî har bûne, bila desttêwerdana malbatên Misilmanan nekin û serê xwe bidin ber xwe“). Bi giştî helwêsteke wisa peyda bûye, her weku mirov bibêje „“derbasbûyî be“ û hew. Lê şopa vê bûyerê êdî „derbas nabe“. Çima? Ji ber ku cihên Ezdiyan yên pîroz, yên ku di dema rejîma Seddam de jî nedihatin bêhurmetkirin, di destpêka çerxa Kurdistana Azad de hatin şewtandin. Û kevneserpêhatiyên li ser qirkirina Êzdiyan ji destê Misilmanan ve, yên ku gêncên Êzdiyan ji bapîran bihîstibûn, careke din nêzîk xuya kirin.

Nameya Hevkariya Kurdên Êzdî ji bo Serokên Kurdistanê

Hêjayî gotinê ye, ku ev nameya Hevkariya mal û komeleyên Êzdiyan li Almaniyayê (HEVKARÎ) ya ji 11 saziyan pêkhatî û di 20ê Sibatê de çapkirî ji çar birêvebirên Kurd re hate şandin: Serkkomarê Îraqa federal birêz Celal Talebanî, Serokê herêma Kurdistanê birêz Mesûd Barzanî, Serokê parlamentoya Kurdistanê birêz Ednan Miftî û Serokê hukumeta  Kurdistanê birêz Nêçîrvan Barzanî. Bi gotineke din, Êzdî hemû destgehên fermî li Başûr nas dikin, wek yên xwe dipejirînin û ji bo xweşî û nexweşiyê wan berpirsyar dibînin.

Di nameya xwe de Kurdên Êzdî „van bûyeran weke komployekê li dijî Kurdên Êzdî û werara prosêsa demokrasiyê û mafên mirovan li başûrê Kurdistanê li qelem didin“. Xwendina vê hevoka siyasî dikare weha be: Ev bûyereke ne lihevhatî bû; amadekarên wê, yên ku nekarîn herêma Başûr bi terror û propagandayê têk bibin, dixwazin di rêya dutîretiya dînî re aştiya Kurdistanê birûxînin.

Piştî gotinên standart, ku „Kurdistan mozayîka Netew û Ola ye û ji kevin de weke dergûşa aştî û mirovayetiyê ye“ amadekarên vê nameyê diînin bîra herkesî (nameyeke vekirî ye), ku „mixabin Êzdî di dîroka xwe de tûjî gelek komkujî, karesat û malwêraniyê hatine... tevî ku ev ferman û komkujî bi navê olê bûne, lê tevaya van komkujî û fermanan, di koka xwe de ji boy binbirkirin û nehiştina ziman û kultûra Kurdî hatine li darxistin“. Bi dû re, di nameyê de neyarên Kurdistanê wek pilandarên vê bûyera dawî têne binavkirin.

Bi nêrîna min, ev agahdarî di warê siyasî de dirûst e (politically correct), lê rastiya wê ya dîrokî ne wisa sade ye. Dema eşîretên Misilmanan di rojgarên çûyî de êrîş dibirin ser Êzdiyan, armanca wan ne têkbirina ziman û çanda Kurdî bû. Bê guman, dewletên desthilatdar bi van êrîşan kêfxweş dibûn, lê di çavên êrîşkarên berê de û Mizûriyên îroyîn de Kurdewariya dirûst Îslam e, Êzdî kafir in û ji ber vê hindê mal û milkên wan helal in. Li gor vê cîhanbîniyê, Kurdekî rasteqîn Kurdekî Misilman û eşîrî ye. Misilmanekî Hîcazê yan Mexrîbê jî bi sed qatî ji Êzdiyan paktir e. Lê belê Hevkariya Êzdiyên li Almaniyayê ne dikare, ne jî dixwaze vê pirsê biîne ser asteke bîrewerî. Mebesta wan parastina herêma Başûr e û tê de parastina Êzdiyan e. Peyvên vê nameyê cextê li vê siparaniyê dikin: “Parastina  hindikayiyan û di nav de parastina Êzdiyan li başûrê Kurdistanê erkê ser milê hikumeta herêma Kurdistanê ye, û hilgirtina vî barî berpirsiyariyeke dîrokî ye“.

Di nameyê de xelake lawaz heye. Rast e, ku „weke her car Êzdiyan bi sebir û zanebûna xwe ev pilan û projekteyên bi qirêj pûç derxistin“. Lê dîsan jî ne di cih de ye, ku amadekarên vê nameyê têdikoşin, ji derveyî welêt zextê bi kar biînin: „Eger hikumeta herêma Kurdistanê vê rewşê bi şêweyekî cidî, bilez û berpirsane çareser neke em wek Hevkariya Mal û Komeleyên Êzdiyan bi guman in ku ev yek ji bin kontrola me jî derkeve, û dibe ku hin tiştên ku em jî naxwazin derkevin holê“. Mirov bi hêsanî bawer nake, ku Êzdiyên li Almaniyayê dikarin hembawermendên xwe li Başûr kontrol bikin. Çêtir bûya, ku li vir basa bandora saziyên Êzdiyan – ne basa kontrolê - bihata kirin!

Daxwazên, ku di nameyê de hatibne birêzkirin, rewa ne. Bingeha van daxwazan prensîpa Kurdistaniyetê û parastina Êzdîxanê ye: Bi taybetî xalên 1 („Bicîanîna benda 140 ya destûrê Îraqê bişêweyekî wek hev û yeksan li tevaya deverên Kurdistanê“) û 5 („Pêwîst e hikumeta herêma Kurdistanê bi şêweyekî yasayî Êzdiyan piştrast bike ku êdî nema Êzdî bi egera nasnameya Olî tûjî karesatên wisa dibin“). Lê heyf û mixabin, ku pêdviya çaksaziya înstîtusiyonel, ango îdarî û birêvebirî, nayê goftigokirin.

Heft pêşniyarên serpişik

Kesên, ku çareyeke dirêjxayan ji vê pirsê re gotûbêj dikin, barekî dîrokî û civakî hildidin ser milên xwe. Ji bo van kesan û rêxistinan pêşniyarên min yên berbiçav hene, nemaze yên bi mafên koman ve (bi înglîzî collective rights) girêdayî:

1. Qazancên birêvebirên Kurdan li Başûr di warê siyaseta navneteweyî û asayîşa derûnî de hêjayî serfiraziya hemû Kurdan in. Lê belê çavdêrên siyasî texmîn dikin, ku xebata komeleyî xetimî ye, projektên damezrandina civaka sîvîl yan lawaz in yan jî nînin. Cemawerên Başûr divêt bêne perwerdekirin, bipêşvebirin, ji nîrên teng yên olî û eşîrî bêne rizgarkirin. Armanc ev e, ku azadiya kesan bibe sitûna nasnemeya Kurdistanî.

2. Pergala dadmendî bi giştî û dadgeh bi taybetî divêt serbest bin, ji bin karîgariya hukumet û partiyan derkevin. Bê guman, ev pêvajo demeke dirêj dixwaze, lê destpêka vê pêvajoyê giring e.

3. Hukumeta Kurdistanê piştî windakirina Kurdên Feylî ji bo doza neteweyî (zorbeya wan niha nasnameya Şiyiyan parve dikin) divêt vê şaşiyê dubare neke. Bila rê li ber keç û xortên cîhandîtî û behredar ji civakên Êzdi, Kakeyî û Şebbak bê vekirin û dadmend, aborîzan, siyasetmedar, mamoste, karsaz, leşker, polîs û hunermendên wan bi hejmareke mezin têkevin nav hemû destgehên fermî yên Herêma Kurdistanê û nav nûnertiya Kurdistanê li Bexdayê. Ji bo vê mebestê xalên qanûnî ji soz û belênên siyasî misogertir in. Ji ber vê yekê divêt qanûnên li ser rêjeyên hindikahiyên dînî di Parlament, Hukumet, zanîngeh û hemû destgehên dewletê de bêne amadekirin. Serboriya Dewletên Yakbûyî yên Amerîkayê û gelek deverên din diselimînin, ku avakirina çîneke karbidestên dewletê ji civakên cewaz di berjewendiya yekîtiya neteweyî de ye. Wisa diyar e, ku siyaseta hembêzkirina Xaçparêz û Turkmenan li Başûr bi ser ketiye, niha jî dora olên kok-Kurdistanî ye.

4. Ji ber ku Kurdistan bûye mînaka hevjîna ziman, dîn û nijadan, ango bûye dewleteke li gor modellên Rojavayê pirneteweyî, divêt qanûnên taybetî li dijî êşandina kesan ji ber dîn, ziman, nijad û zayenda wan bêne amadekirin. Ev qanûn divêt cezayên dijwar ji bo kesên sucdar xuya bikin.

5. Hemû dirûd û têkstên pîroz li ba Êzdiyan bi Kurmanciya Jorîn în û Kurdên Êzdî risteke mezin di pêkanîna alfabeta latînî û wêjeya kurdî de lîstine û dilîzin. Lewma divêt bi kêmanî ji bo herêmên Êzdiyan perwerde (yan beşeke perwerdeyê) bi Kurmanciya Jorîn û tîpên latînî be. Serdestiya zaraveyê Kurmanciya Xwarû (Soranî) li Behdînanê û zimanê tirkî li Bakur bi hîç awayî Êzdiyan bi xwe ve girênadin. Kurmanciya Bakur bi tîpên latînî yek ji taybetmendiyên jiyana giyanî ya Êzdîxanê ye û pêwîst e, ku rêz lê bê girtin.

6. Bila ji ferhenga siyasetmedar û rewşenbîrên Kurd tirsa parçebûnê derkeve. Civakên Rojavayê yên serkevtî rêya gengeşe, qanûn û cihbicihkirina mafan dabûne ber xwe û niha jî gihiştine armancên xwe. Lê dewletên Rojhilatê bi bihaneya agirbaziyê gelan diçewisînin, desthişkiyê li kêmneteweyan dikin û di dawiyê de dîsan jî parçe dibin.

7. Ji bo ku dilgiraniya Sibata sala 2007an nemîne, divêt têkbirina gendeliyê jî bibe peywira Kurdan ya hevbeş. Ji ber ku gendelî û nezanî bi xwe re çavtengiyê diînin û hesta neteweyî dirizînin.

çapkirin