anmeldung

Dr. Zorab Aloian

Pirtûka teze ya Dr. Eskerê Boyîk “Nûra Elegezê”

Hebû-tunebû civaka Kurdan li delweta Soviyetê hebû. Hejmara wan kêm bû, lê dengê Kurdperweriya wan gihîştibû beşên Kurdistana dagîrkirî û sirgûna kambax. Helbestvan Perwîz Cîhanî radiyoya kurdî li Yerevanê (paytexta Ermenistanê) wek “Zanîngeha me ya Devikî” bi nav dike. Gelekên din pê re heşmend in û tekûz dikin, ku giraniya bandora radiyoya Yerevanê mîna şoreşa Başûr bû, da ku alava Kurdîtiyê li Bakûr vênese (venemire). Ji nav vê civaka dilpak, rewşenbîr û lêkolînerên wisa hêja derketibûn, yên ku li Akademiya Rûs û Soviyetê têkstên “Şeref-Name”, “Mem û Zîn”, “Şêx Senan” û folklora me ya dewlemend cara pêşin dabûne weşandin û Kurdzanî xistibûne asta akademî ya navneteweyî.

Destpêka vê serboriya dîrokî ev malbatên Kurdên Êzdî bûn, yên ku ji tevkuja Osmaniyan niştiman hîştibûn û derbasî Ermenîstanê bûbûn. Bingeha hest û mejiyên wan ên Kurdewariyê jî der-dora çiyayên Elegezê bû. Piştre, kartêkîna devera ber çiyayên Elegezê li ser civaka Kurdan li Gurcistan, Azerbeycan, Asiya Navîn û Rûsiya (Ûrsêta li gor zaraveya wan) çê bû. Ez ne şaş bim, welatparêziya Kurdên Soviyetê duzerkîn, ango duta bû: Hizira rizgarîxwaziya Kurdistana delal û girêdana bi herêma Elegezê ve. Di straneke Keremê Gerdenzerî de weha tê gotin: “Elegez – mîna bûka gulgevez”. Helbestvanê mezin ji Soviyeta berê Simoyê Şemo ji aliyê xwe ve Elegezê dike Beheşt (niha em dizanin, ev Beheşteke windakirî ye):

“Rabim, herime Elegezê,

Dilê xwe bibime nav mêrgan,

Saz û tembûr, kilam, ezê

Bibime hogirê berbangan…

Belkî, li wir melhem bikim

Bi nêktara kulîlkan.“

Kesên, ku li kûrahiya wêje û jiyana Kurdên Soviyetê digerin, bila bala xwe bidin pirtûka helbestvan û nivîskarê navdar Eskerê Boyîk “Nûra Elegezê. Çend dîdem ji edebiyeta Kurdên Ermenistanê”, ya ku îsal li bajarê Oldenburgê (Almaniya) di weşanxaneya Mala Êzdiyan de hatiye çapkirin. Tenê serecema vê pirtûkê têrê dike, ku dostên wêjeya kurdî dilsar nemînin: Nêrîneke kurt li ser edebiyeta Kurdên Sovyetê, Erebê Şemo, Heciyê Cindî, Şikoyê Hesen, Fêrîkê Ûsiv, Têatroya (Şanoya) Kurda ya Elegezê. Li pey xwendina vê pirtûkê meriv amade ye, ji ronakbîr û zanayên Kurd lava û tika bike: Hûn bi ya Xwedê bikin, belgeyên rast seqet nekin. Ji bo ku mebesta min zelal be, em li rûpela 13an ya pritûkê seyr bikin:

Bi spartina hukumeta Ermenistanê, di sala 1928an de Erebê Şemo û Isahak Marogulov (bi koka xwe Asûrî) alfabeta Kurdan ya bi tîpên latînî damezirandin. Hema wê salê pirtûka wan e “Xwe bi Xwe Hînbûna Kurmancî” çap bû. Ev yekemîn pirtûka kurdî bi tîpên latînî bû. Digel hemû rêz û tewandina bejna xwe li ber Mamostayê nemir Celadet Bedirxan, rastiya dîrokî ev e.

Rûpelên 102-112an me agahdar dikin, ku gavên pêşin di dîroka şanoya kurdî de jî Kurdên Ermenîstan û Gurcistanê avêtibûn û di warê şanogeriya kurdî de alîkariya rewşenbîrên Ermenî (mîna Hakob Xazaryan) mezin bû. Di ser de, fîlma here pêşin li ser jiyana Kurdan jî dostekî Ermenî çê kir: Hamo Bek-Nazarov, fîlma “Zerê”, sala 1926an.

Eger hinek ji xwendevanan xêra wêjeya Kurdên Soviyetê nas nekin, dikarin nimûneyên wisa ji pirtûka Eskerê Boyîk werbigirin:

“Pampa min e xweş, Pampa min kubar,

Wê pal vedaye wan quntarê sar…

Êvarê bi hewas mij guje-guj e,

Û nav mijê da Pamp dihênije.”

(Fêrîkê Ûsiv, helbesta li ser gundê Pampê, rûpela 71).

Em çi bêjin, çi nebêjin, ku rista zanyarê mezin Heciyê Cindî xuya bikin? Bes e, ku mirov peyvên Pêşewa Qazî Mihemmed bi bîr biîne. Gava serokê Komara Kurdistanê li Mehabadê pirtûka Heciyê Cindî “Zargotina Kurda” xwend, wî bi dilşadî got: “Ev e Qurana me”.

Têbîniyek li ser zimanê Eskerê Boyîk. Ev pirtûk mîna hemû pirtûkên wî yên din bi devoka Serhedê, dirûsttir Kurdên Ermenistanê, hatiye afirandin. Ev devok bingeha perwerde, wêje û yekgirtina Kurdên Soviyeta çûyî bû. Herçend niha standardkirina Mîr Celadet bi giştî tê pejirandin jî, divêt cewhera wêjeya bi devoka Kurdên ji Ermenistanê li derveyî şaristaniya me nemîne.

Di kutasiyê de meriv hez dike, malavayiya Mala Êzdiyan li Oldenburgê bike, ji bo ku ew armancên parastina dînê Êzdiyan bi pêşketina ziman û wêjeya Kurdî ve didirûn.

Pirtûka nû ya endamê Navenda PENa Kurd Dr. Eskerê Boyîk “Nûra Elegezê. Çend dîdem ji edebiyeta Kurdên Ermenistanê” li ser vê navnîşanê dikare bê daxwazkirin:

Yezidische Forum e.V.

Eidechsenstr. 19

26133 Oldenburg, Deutschland;

Tel: (49 441) 4850555

Faks: (49 441) 4850557

E-mail: info@yeziden.de

çapkirin