Dr. Zorab Aloian

Pkhatiyn Kovara Vate:
Mnaka Hejmara 24an ya Bihara 2005an

[Ev gotar di rojnameya Peyama Kurd de (19.08.2005 26.08.2005) hatib weandin].

 

Pgotin

Xebatkarn kovara and Vate ji z de bar standardkirin, bipxistin berfirehkirina bikaranna Kirmanck (Kirdk, Zazak, Dimilk) hildane ser miln xwe. Hetha van yekezanayn hja di jiyana rewenbriya kurd de ber avan e: Malmsanij, Munzur em, Seytxan Kurij, Mehmet Uzun (Selm), Deniz Gndz, J. hsan Espar, Roan Lezgn yn din. Cih gotin ye, ku ber endek navenda weana Vatey derbas Stenbol bye. Li gor agahdariya xebatkarn kovar , di destpek de nzk temamiya nivsan ji aliy kesn li dervay welt dihate amadekirin. L ro xwediyn piranya gotar reportajan li ser axa bav kalan dijn. B guman ev yek hem ji bo kovar, hem j ji bo rewenbriya kurd - naneke serbilindiy ye.

Eger em nivsn hejmareke kovara Vatey wek mnak li ber avan bigirin, em tir bikaribin pvajoya parastin njenkirina zaravey Kirmanck (Kirdk, Zazak, Dimilk) bibnin binirxnin. Hjay gotin ye, ku di v nivs de w yek ji van navan - Kirmanck, Dimilk yan Zazak b biqelemkirin, l bel di war drok de tgna Kirmanck krtir dirsttir e. Ev yek ji aliy xebatkarn kovar ve j t pejirandin.

Hejmara 4an ya sala 2005an, ya ku hejmara 24an ya kovar ye, bi kurtenivseke redaksiyon ji xwendevanan re destp dibe. T de pdviya apkirina gotar berhemn curbicur ji bo zengnkirina v zaravey kevnare t destnankirin. Bi rast j, ev hejmara kovara kultur (li gor xwebinavkirina Vatey) 176 rpel ye bi nivsn cihreng ve xemiland ye. Bi dtina min, mirov dikare serecema hejmar li gor babetan weha dabe bike:

 

1. Bea zimanzan

Nivsa destpk encamgotara civna rk pk ya zanist li Swed ye, di kjan de pisporn ji hem hermn Kirmanckaxiv yn Bakur civiyabn pirsn rastnivs hinde tegnan gengee kiribn (Derheq Kirmanck de Kombyay Hrsine, rpeln 4-88). Ev ji bo hem Kurdnas ranstan deryayeke ferhenga Kirmanck ye. L ez bala berpirsyarn v kovar bikinim ser pdestiyek: Ji bo ku dewlemendiya v zaravey han bi git ziman kurd bi taybet diyar bibin, w ba bya, eger li kleka terpn (paralleln) tirk her weha terpn Kurmanciya Jorn j xuya bikirana. Helbet, dil dixwest, ku Kurmanciya Jrn zaravey nzk y Hewram-Goran j bihatana bibrann aoya raberznan firehtir bikirana. Bi ar nimneyn li jr ez tbikoim, ku mebesta xwe zelal bikim. Peyva veyveke (gelin bi tirk) bi ekere bi peyva bk ya zaraveyn din ve hevkok e (rpela 29). Mnaka diduyan li ser rpela 48an t xuyakirin: klk (bi tirk) bi Kirmanck yi zimistan  ye. Yan formeya zimistan rastnivsa zivistan (Kurmanciya Jorn) zistan/ zeystan (Kurmanciya Jrn) irove dike, nke dibe belgeyeke hevguhartina drok ya dengdrn m v/w . Balk e, ku etmologiya v peyv bi van bjeyan ve girday ye: Zma (zivistan di zimann Slav de) Sommer/Summer (havn di zimann German de) . Lewma li ser bingeha analzeke weha meriv dikare formeya zivistan di Kurmanciya Jorn de wek xwer bipejirne. L eger em bi ten klk bixwnin, rya zimanzan dixetime. Mnaka sisiyan ji bona qenciya hevberkirina zaraveyn kurd: Li ser rpela 84an e yapmak (bi tirk) nabje me, ku lkern kerdene (Kirmanck), kirdin (Kurmanciya Jrn) kirin (Kurmanciya Jorn) di mayeya xwe de yek in digihijine lkern hemwate di zimann ran yn din de. mnaka aran: yl (bi tirk) h peyewendiyeke digel serre (Kirmanck) sal (Kurmanc) nan nade. L ya hewas li vir ev e, ku di ziman kurd y ber de hevguhastina dengdrn r l pk dihat.

Keresteya din di v be de analza ferhenga Trke-Dersimce Szlk ya Huseyn akmak e. Xwediy v analz birz Munzur em li ser rpeln 108-115an li ser chanbniya Huseyn Cakmak radiweste, y ku aroveya Kirmanck tengtir dike nav Dersimce (ziman Drsm) bi kar dine. B guman, di van mijaran de encamn drok zanist ji qenaat min o exs (gotina akmak) giranbuhatir in. L deologiya Huseyn akmak xwe di tpa tirk re bera dike, ya ku ew dewsa tpa x bi kar dine. Huseyn akmak bi xwe venare, ku: iqas ke destebera mi ra ame, ez arewa alfabeta tirk de menda (rpela 111an ya gotara Munzur em rpeln 106-107an yn ferheng). Her weha Munzur em li ser kmasiyn zimanzan j radiweste, gelek ji wan lawaziya argumentn amadekar v ferheng diyar dikin. Nimneyeke berbiav: Huseyn akmak ji lkern kerdene werdene suffksa dene- werdigire ev yek aiyeke gelek mezin e, unke suffksa rast ene- ye kokn van lkeran kerd werd in. Dsan j Munzur em daxwaz dike, ku her rewenbrek Kirmanc i ji dest w t ji bona vejnkirina Kirmanck bike.

Gotara Roan Lezgn Terxcume Averyay Ziwan de Rol Tercumey hinde pirsn teor praktk dike mijar  (rpeln 117-121). Wek mnak, birz Roan Lezgn wergeran agahdar dike, ku ew hevokn tirk yan fars bi rengek mekank nekin Kirmanck cureyn vegotina kurd bi qelem bikin: Adnz ltfeder misiniz? (bi tirk), sm erfet? (bi fars) Namey to bi xeyr? (bi Kirmanck).

Lkolna Ehmed Dirih Kirmanck de Nameday Nebatan li ser rpeln 127-132 berdewama nivsa w ji hejmara ber ye. Agahiyn birz Dirih bi rast xezneyek in ji bona hevberkirina zarave devokn kurd. Gava min dt, ku hejmareke mezin ji peyvn Dimil bjeyn devoka Serhed (devera Qers) yeksan in, ez p re heyrm. Rewa ye, ku beeke van peyv tgnan ji bil Qers zaravey Kirmanck di devokn din de nay bikarann.

Gotin diyomn Zazak bne mijara du nivsn din. Serdar Bedirxan di Tay dyom de (rpeln 148-149) weke 30 diyomn balk bi rz dike irove dike. Mehmd Nite j xwe disipre jmayiyn devk li derdora Lic: Dorver Lic ra Tay Vatey Vernan (rpeln 157-159).

 

2. Bea Wjey

Di v bea han de wjeya gel, wjeya njen werger cih digirin. Ji tkstn tomarkir mirov dikare bi taybet van cewhern and bi nav bike: Haci (ji sedsala y, amadekar H. Giran, rpeln 160-161),  Semed Qian a Vatey (amadekar Xezala arik, rpela 163) Rpel Fiqrayan (henekn gel ji hla endn kesan ve qeydkir, rpeln 166-173). 

Di kurterok helbestn wjener xwendevann Dimil re hesreta welt diltengiya bi ewat derbas dibin. Mnakeke helbesta ciwan serkevt:

ewa tar ya

Astar h ezman a kay ken

Bveng bpyeci.

 

Xeyalan ramit mi ser

Xeneran yin ra dej rijn.

Hn ken aya derd cgera min a hare

Hn zerrya min a veay

Hurd-hurd bermena heta siba.

 

ewa tar ya

Astar h ezman a kay ken

Xem nan ez nya.

(Helbesta Xeyal ya N. Celal, rpela 122).

 

Her carek ku em ber xwe didine xezneya wjeya gel, em mze dikin, ku t de hza hindurn ya bedewbn xwe ditelne. Ne dr e, ku berxwedana me ya and j t:

Kuey ma der teng

Qatlix Hac qahwereng

Heywax, heywax, leminey!

Dayey korey, leminey!

(Hac, rpela 160).

 

awa ba t zann, yek ji megern pkevtina zimn wergerandina wjeya biyan ye. Cih keyfxweiy ye, ku kovara Vate pencereya edebiyata cihan vedike. Wisa, li ser rpela 156an helbesteke Emily Dickenson (1830-1886) ji Dewletn Yekby yn Amerkay bi Kirmanck t pkkirin. Ji bil v, ji pirtkn teze, yn ku di dawiya kovar de tne birzkirin, wergerandina du berhemn payebilind ser Kirmanck me dilad dikin: Notre-Dame a Pars ya Victor Hugo Robinson Crusoe ya Daniel Defoe. Cih xwehaliy ye, ku ev du berhemn klaskn ewrop bi pitgiriya Weqfa Kurd ya Kulur li Stockholm ketine nav pirtkxaneya me ya netewey.

 

3. Bea Hevpeyvnan

Di v hejmar de s hevpeyvnn watedar j tne apkirin. Du heb ji wan bi serhildana Drsm v girday ne ji bo belgeparziya drok gelek giring in: Ma uza de qir kerdme (reportaja Y. Bar Arslan, rupeln 91-94) 1938 di Ez Drsim di Esker byo (reportaja C. Zerdut Pranij, rpeln 96-106). Sernav hevpeyvna sisyan ewlg ra Seydayo Namedar Mela Silman Sipn-i (reportaja W.K. Merdimin, rpeln 134-146) naveroka xwe bel dike.   

 

4. Bea Agah Neyan

Du wneyn xerabeyn drn Ermeniyan (rpela 89), agahdar li ser pirtkan, ku li jor j hatibn bibrann (rpeln 173 176) hinde titn din dikarin li bi siya v be de bne bicihkirin. Mixabin, di van rojn daw de neya dadana (girtina) kursn taybet yn kurd li Amed gihitine me. Lewma kurtegotara Akerdi Merasim Sertfkaya Kirmanck (Zazak) (rpeln 150-151) di rewa ro de dibe abna berwext.

 

Pagotin

Rjeya pkhatiyn v hejmara Vatey gelek balk e:

-         % 63 cih ji bo keresteyn zimanzan hatine dayin;

-         % 18 ji bo wjey;

-         % 16 ji bo hevpeyvnan

-         % 3 ji bo agah neyn din.

 

Bi gotineke din, armanca bikaranna Kirmanck wek zaravey nivsk li piya her tit ye ji bo v yek xebata zimanzan wjeneran brawestan e. Tbniyeke din belk ne bi dil rewenbran be, l % 90 ji xwediyn nivsan mr in.

Ziman ku di kovar de t xebitandin hjay pesn serfiraziy ye. Her hevokek li ser asta zanist ye her peyvek bi destrast hatiye apkirin. Heyf mixabin, ku km kovarn kurd hene, yn ku tsktn xwe di ber avn pisporn zimn re didin derbaskirin. L xebatkarn kovara Vatey xwe di v war de diwestnin lewma Kurdn, ku bi Kirmanck neaxivin j, dikarin mldariya v kovar bikin.

Li vir em tne ser pirsa bingehn: Gelo rewa yekgirtina ziman kurd w awa be? Ev pirseke dr dirj e, l xaln sereke tne zann:

-         Hem zaraveyn kurd divt bi anaz bne xebitandin gekirin;

-         Cawa Kurmanciya Jrn (ango Soran) d hatiye standardkirin, wisa j divt standardkirina Kurmanciya Jorn Diml-Kirmanck-Zazak j (her yek di nav xwe de) bi zanist biqedin;

-             Yekkirina alfabeta kurd gerek e bikeve rojev.

 

Di v pvajoya avakirin de kovara Vate rzaniy dike. Ji ber v yek, ew hja ye, ku bigihje dest hem kesn, ku ser xwe ji bo ziman anda kurd dinin. Bi baweriya min, eger di her hejmarek des-ar rpel bi Kurmanciya Jorn Kurmanciya Jrn bi kurt basa naverok bikirana, xwendevann n w bihatana qazanckirin.

 

Ji bo daxwazkirin:

Vate

ehit Muhtar Mah.

Nane Sok. No: 5/5 Kat: 3

Beyolu/Istanbul

Telefon: (90 212) 244 94 14

E-mail: <butkan@mynet.com> <espar@bredband.net>

 

 

apkirin

copyright 2002-2005 info@pen-kurd.org