Dr. Zorab Aloian

 

Hn navek l bikin

Pirtka Kurterokn Dilbixwn Dara "Penaber"

 

Nav gotar ji kurterokeke pirtka "Penaber" t. Leheng v kurterok tika dike, ku nav w y rastn ney nivsn. Zorbeya penaberan j weha ne: Bi endn nav, nasname dawayn derew ew jahr dixin nav tamar xwe gav bi gav ber bi xwetunekirin ve diin.

 

irovekirina Wjener

Dnamka piraniya kurterokn pirtk, kurterokn Rojhilat, bi taybet yn wjeya ereb ya njen, dinin bra me:

Droka byer (ango titn ku ber byera sereke rdane)

Byer bi xwe (digel hmann berbiav)

Derbasbna z ya byera sereke

Dawiya b daw (ango dawiya b areseriya derd leheng yan nivskar).

Dilbixwn Dara brannn zaroktiya xwe yn mna xwe ji devera Kobaniy penaxwazn Kurd li Almaniyay bi weyek n, em bibjin njen, dine ber avn me. Edebiyata qenc, bi git hunera qenc j wisa ye: Mirov weyn teze, weyn ku di rojev de ne tne pejirandin wek alav dixebitne, ji bo ku hestn kr ramann herher bi xelk re parve bike. Li vir tkona Dilbixwn Dara t sr.

anzdeh kurterokn pirtka "Penaber" gir gazinn wjeya me ya devik di derheqa xerbiy, xurbet, driy de diselimnin. Dilbixwn Dara lis er nav penaberan qrniya hewar digihne me hemyan lava dike, ku Kurd xwe ji axa bav kalan veneqetnin.

Were em bicrbnin, ji pnc-e kurterokn cihreng tksteke yekgirt li ser bedbextiya penaberan ava bikin:

S hefteyan, hema bjin t bir di pit kamyonek, di sandiqeke tar, teng veart de mam. Her cara ku em digihitin snorek deng ji polsn snoran diket, ez di cih xwe de ji tirsa dilerizm dibm kulmek hest, ruh min dihat li ber dev min disekin

Du pols hatin, ji min re aret kirin ku ez bidim piya wan, ez birim odeyek, ber min dane dwr, her du destn min bilind kirin, pantolon ji min dann, ez ilf taz kirim, min iqas fed kir, ji fedbn ry min mna bacaneke sor b, ew cara yekemn b ku ez xwe li piya hinekan taz dikim

Dema ku ez gihitim v welat ku min ber digot belk buhutek be, iqas derewn mezin hebn min kirin, ji ber mezinbna wan derewan d min j erm dikir li fadeya xwe guhdar bikim

Pitre min ji partiya ku min gotib ez berpirsyarek w me, kaxeteke morkir stand bi hev re teslm mehkem kir. Heya niha fm nakim, b awa w partiy ew kaxet ji min re mor kir t de nivsand ku ez berpirsyarek bilind partiy me bi rast hzn ewlekariy li min digerin eger ku min bigirin - ha we w min di qna kik re derbas bikin

Gelek pirsn din ji min hatin kirin, l min bersiva hemyan j ters da, hn ya rast bixwazin min tevlihev kir

Min maf rnitin nestand ji w dem heya niha hema bjin ez qaax li v welat dimnim. Her s mehan carek rnitina xwe dirj dikim ne diyar e keng pols ew destn min txin kelep min li welat min vegernin       

[Ew] re dixebit, her deqe tehlke heb ku xwediy kar w ji kar bavje, ji ber v yek j xwediy kar i bigota ew bdeng dima. Ew bb mna hsrek, ser efaq ji mal derdiket, bi rojava re li mal vedigeriya. Nikarib ser xwe bixurne, axayn gundn Kurdistan j wiha li xulam xizmetkarn xwe nedikirin

Ne xeweke rn, ne xwarineke xwe, ne aveke paqij titek ku mirov li wir bihlne peyda nabe. Xwarina ku Kamp li penabern weke min belav dike kik j naxwin

Min hinek karn weke belavkirina rojnameyn reklaman, paqijkirina goristanan, zeviyan, axurn berazan, komkirina zibil rxa lekan i bibjim, di otlan de min avdestxane j paqij kirin

Pit mehek avukat w j re nameyek and j re got ku penaberiya w nehatiye pejirandin htmaleke mezin heye ku pols ji nik ve w bigirin binin Tirkiy

Ji tirsa hatina polsan nediwrib rakeve, ne j diwrib ji hindir derkeve. Gelek caran fikir xwe bikuje, l gelek ji xwekutin ditirsiya

Duh dostek ji min re got ku polsan ew girtine niha di zndan de ye, w w li welat vegernin.

Bi hatina vir meriv d carek xwe dikuje kutina mj dildariy pk t jiyaneke din, wek ramangr Alman Friedrich Wilhelm Nitzsche digot, li dervey qenc xerabiy destp dibe. Gelo ev jiyana din, jiyana kambax ji kjan rawestgeh bi r dikeve? Dilbixwn Dara weha irove dike:

Ji bkariy, ji bmafiy, ji tenb xerbiy, ji hesd fesadiya heval dostan, ji derd filan bvanan.  

Eger ne henek kenn dilteng bna, mirov hew dikarib li jiyana Kurdn welt Ewropay mze bike. J bhtir j, mirov nikarib bi sax silamet di nav Kurdan de bij. Henek, laqird, gelte lixwerexnegirtinn Dilbixwn Dara wjdana me ji tengasiyn hebn rizgar dikin. Bi v reng delveyek li ber me vedibe, ku em bihna xwe firehtir bikin, av vexwin ji alavn gir dileq bibin. L ji w bhtir j, humora Kurdewariy rista berxwedanek dilze, berxwedaneke li dij derdesariya b ser b bin. Ev berxwedana ji bona xatir jiyan ye. Niha em tir tdigihijin, ima di ramangriya (flosofiya) Xaparzan de t gotin: Y ku dierire nzk Xwed dibe.

Dilbixwn Dara wek wnekek civata Kurdan i li welt, i li dervey welt - kul kezebn gel xwe di nav xwe re derbas dike p giyan xwe dio tev me li areseriya and digere. Bel, hema wisa ye: Di her kurterokek de cefa ken, merivn bargiran merivn devken ji hev ne cuda ne, ew bi hev ve girday ne. Mnaka berbiav di kurteroka "x Mirk Naxwe" de heye. x, ku jinn gund ji nexweiyan qenc dike, pita wan mist dide, l beden giyan xwe ji wan cewaz dihle di xewnerojek de dibe mvan axiret bi horiyan re a dibe.

Di "Pira Srat" de xoceyn n reve-rev ji gund nebaweran dipekin. Pirsn gundiyn yeman, hevrokariya wan e zrekane, helwsta wan e bi henek laqird mej pbniyn meleyan vala derdixin.

B guman, ev herdu tsktn binavkir hinekn din ne li ser penaberan in. Ev kurterokn retrospektv in : Penaber jiyana welt dinin bra xwe rabirdya xwe ji n ve jndar nemir dikin:

Min birna kevinby careke din vekir ("Negir, jiyan hn j xwe e").  

Hinde caran Dilbxiwn Dara wateya bihnvedan ji kesern penaberan dide brannan:

Ber v bi hefteyek malbata min hinek wneyn xwe ji min re andibn, di nava wan de Mistik j heb. Dema ku avn min li sretan ketin, ev rok hate bra min ("Soln Mistik").

Di Soln Mistik de Dilbixwn Dara temaekirina televziyon ji hla zarokan ve wek kenceya zor ngar dike. Zarokn, ku ber xwe didine mala Mistik, li wir rast hem cure minet bsinciy tn ji bona xatir temaekirina televziyon gefan dixwin. Ne dr e, ku parvekirina v serboriy rpeln her ciwan payebilind yn pirtk ne. Di van hevokan de Dilbxiwn Dara ziman rojnamevaniy, ferhenga rojane ji br dike xwe diavje nav deriyaya brannn deng, bihn, awir diliy. Bi hostatiya xwe ew pir nzk nivskar frans Marcel Proust dibe, y ku bi wneyn bi v away navdar e. Ptir w, curey birzkirina brannan li ser bingeha wjeya chan ava bye. Bes e, eger em li romann "Zarokt" ya Tolstoya yan "Heft saln min"  ya Mkayl Nueyme (ji Lubnan) binrin.

"Rojiya bav min" j nivseke retrospektv e, basa xweerirandina Kurdn bawermend di meha Remezan de dike, gava:

ji tbnan ziman bav min bi ezman dev w ve dizeliq. Lvn w diqelin, avn w di kortikan de winda dibn.

Helbet di kurterokn weha de jiyana rojane lis er xaka Kurdistan bi , kn, gotinn nern zilma b bingeh ve tije ye. Merivn evkor, neyn bereday, qerfn dirawseyan (cranan), r nifirn xizman. Bi gotinek, rewa ku Marx ji bo Hindistan irove dikir: Herkes dijminatiya herkes dike.

Mihim peltek hesivik d ji xuleka jidaykbn de seqet e, gelo i pwst heb, ku:

dema ku zarok b, mezinan henekn xwe p dikirin ew di nava civatan de dikirin qemer (Mihim)?     

Cewhera jiyan li ku maye, eger:

Li w herm evn weke agir b, titek qedexe b ("Hn navek l bikin")?

Axavtinn zilamn welt j nana bindest parekirina Kurdan e:

e heft kes li piya dikan rnitibn. Hem j roj bn. Ji xwe re diaxifn, suhbet dikirin. Suhbeta wan v care li ser kea meley mizgeft b, ew bi xortek zd re reviya b, ew j bb mijara niy bajr digotin w keik revandiye ne Lubnan ("Rojiya bav min").

L titek bala me dikine dil me bi hv dike: Zarokn welt bi kn tevnagerin, ew di anv hev de dostaniya azad dilsoz diparzin.

Dilbixwn Dara wey fantasmagoriy j li ser asteke serkevt dixebitne. Ji bo nimn, Hec Wsk ji ber sermestiya bare ber xwe dab hecc, l tema w dsan j dikiande wsk.

Di "Windabna Nivskarek" de Dilbixwn Dara bi rengek nerm taneyan li Kurdn Bakur dide, ji ber ku ew bi ziman zikmak naxwnin rza rewenbran yekcar nagirin. L ew kevirek j diavje mala wan nivskaran, yn ku drok siyaseta dewlet li ber avan nagirin rexneyn git li gel xwe digirin. Hn li welt, leheng kurterok Dilyar digihje v hizir:

Ji ber ku pirtkn w yn bi kurd nehatibne xwendin weke yn bi ziman tirk fereh belav nebbn, dil Dilyar ji Kurdan j sar bb, di dema suhbetn edeb de ji hinek dostn xwe yn nzk re wiha digot: "Em Kurd nabin nsan, li bakur em bi qas bst mlyonan in, l rezalet bel hevalno rezalet ! Kesek bi kurd naxwne, qmet nadin ziman xwe, kesek ku qmet nede ziman, edebiyat anda xwe, de ka bibjin w ji bo welat xwe i xebat bike ?!"

B guman, ev gazin di koka xwe de rast in. L seyr bikin, awa Dilbixwn Dara bi rexnegir gel dikene: Bi kenek tengaw xemgn!

Lehengek din, herend dr siyaset be j, di emr xwe de li Cezr carek hatib girtin kencekirin. L ev byer j re dibe nasnameya Kurdewariy:

Ew di ku der behsa berxwedana xwe kenca li qereqola polsan dikir Her yek ji aliyek ve guh l germ kir :

-Yek weke te ku ji dest dijmin ldan dtibe, maf w nne xwe bide pa ("Bombeya xms Mrdn").

Hjay gotin ye, ku hevr kurterokn Dilbxiwn Dara di aroveya pelseng, ango balansa wjey de ye; di war ch zeman de hevr tkstan lihevat ye. Her tit di cih xwe de ye: Byer li himber gotinan, gotin li himber hestan, hevok li himber wext vegotin.

Di ngarkirina tkiliyn di navbera neteweyan de li kampa penaberan li Almaniyay, Dilbixwn Dara tran berdide Alban (Arnawit), Qerec, Polon, Alman Kurdan j. Bi sersam em texmn dikin, ku penaxwazn ne-Kurd b r ne, b nav in, b derd in. Bi ten aliyek wan heye: Ew nnern neteweyan in. Rewa ye, ku ev nzkbn di war siyas de ne dirst be (political correct bi nglz politisch korrekt bi alman). Gelo Dilbixwn Dara bi maf e, ku bi v away helwsta xwe li ser kaxez bihle? L p em pirsa din bidin: Dadwer k ne? Ne ev Rojavay (li vir basa Almaniyay t kirin) ne, yn ku prenspa rastgotina siyas bala dikin, l di heman dem de jin, zarok zilamn ji zilm reviyay dixin nav reweke bhurmet? Fermo, beek ji wneyn dojeha giyan, ku nav kampa penaberan l ye:

Di metbax de li ser dora kirina xwarin jinan her roj bi por hev digirtin hev di nava av de vediqevizandin, pitre j mrn wan bi hev diketin, hev didan ber kran birndar dikirin ("Windabna Nivskarek"). 

L bel, dmenn natralst di pirtk de pirr in, belk zde ne j. Ew carinan avn me nearam dikin. Xuya ye, ku nivskar bi wneyn natralszm ve bi mebest xweawaza sohbetkirin diikne. L helbet nivskar karib ne wisa kese ekere dada lehengan derxe. Ji bo v yek rengdrn li ser titn din wek ilmisandina belgan, rewa heway giriyn minminkan w tir nzkbna nivskar diyar bikirana. Em bala xwe bidine ar-pnc nimneyn ji kurterokn cewaz:

Poz w dirj zirav b, pira poz simblan di nava hev de winda bbn, guhn w bel pan bn ("Soln Mistik").

Nav w Fatme b mr w di er Qubris de mirib. Jineke pitxz b, poz bi deq b, du dirann w yn pn zr bn, devek mezin li ser b, di nava lvn w de her dem cixareyeke vxist heb, weke mran dikiand, ji jinek zdetir tebh mrek dib ("Windabna nivskarek").

Nav diya Rewen Gul b Jineke qelew b. Cixark b, ji kiandina cixar dirann w zer dikirin. Cixare ji dev w nediket, roj belk pnc cixare dikiand, te keng ew bidta cixare di dev w de b ("Negir, jiyan hn j xwe e").

Jina Muslim, preke nzk 60 sal ye, dirann di dev w de taxim in, ry w qermi ye pita w xz e ji ling xwe y rast hinek kulek e ew pr di temen diya w de b ("Rojn Penaberiy").  

Nav jinik Christina b, temen w nzk li pnc sal kirib dema ku mirov ji nzk ve ew didt, bi rast mirov nikarib rojek ten j p re bimne. erm w qermi b, hestiyn w xwar bbn, xwar dimeiya, bin avn w werim bn, ji ber ku psrn w pir meliq bik bn, bn ji xwe re bi slkonan mezin kiribn ("Eyo nams diparze").

Eger birz Dilbixwn Dara bi ten bigota, ku Christinay bi slkonan memikn xwe mezin kiribn xwendevan w serwaxt bna, ku ew jin ne bedew e, ne j dilron e.

Nivsa pain "Ber mirinek careke din we em hev bibnin!" bi hevokeke, ku dibe encama pirtk, destp dibe:

Derd xurbet ji xurbetiyan bipirsin.

Li vir Dilbixwn Dara vegera xwe ji bo gund xwe, dtina d bav merivn xwe pit pnc saln li havbn bi nermay ngar dike. L ev nivs ji kurterokn mayn wisa cuda ye, ku min ew wek pamfleteke hesreta nitiman bi nav bikira.  

Dtinn li ser Zimn

Zimanek zelal, ne giran dirst pirtk dixemilne. Hjay gotin ye, ku kurterok di war hunandin de ne wek hev in. Belk ew di heyamn curbicur de hatibne nivsandin. L di war dewlemendiya zimn de mirov dikare kurteroka "Soln Mistik" wek ya here serkevt destnan bike.

Ji bo nimne, li vir em rast  zafeta pakij ya kurd (bi latn Status Constructus) tn:

Koban bajarek deta Sirc ye (rpela 19).

Da ku mebesta min bel bibe, nivskarn ku ne bi hostatiya bilind zimn dixebitnin yan li bin bandora zimann din diafirnin w bigotana:

1) Koban bajarek deta Sirc ye (bajarek dewsa bajarek)

2) Koban bajarek li deta Sirc ye yan

3) Koban bajarek li deta Sirc ye.

Dsan j di v kurterok de di pirtk de bi git hinde caran zayend m (navn em rbaran j di zayend m de ne) nay bikarann:

Koban nzk em Ferat e (rpela 19).

Yan gerek e em Ferat bya, yan j wek li ser rpela 79an ava Fert.

Carek yan du caran bilvkirin cih weya nivsn digire, wek li ser rpela 28an: navtibn dewsa neavtibn.

Km caran be j, l Dilbixwn Dara peyv tgnn kurd vedire dest xwe diavje formeyn biyan: welhasil (rpeln 11, 67, 114 yn din), avukat  (rpeln 14, 18), tuwalet (rpeln 14, 15), bsebeb (rpeln 35, 63 yn din).

Wek din, di nav tkstn wjey de kurtepeyvn siyas rojnameger asta wjey dadixin: dewsa hwd (rpeln 7, 67 yn din) diviyab peyvn xweik bihatana diyarkirin: heta dawiy, heya dawiy, yn din yan yn mayn.

Niha j ez hez dikim li ser van xalan rawestim, yn ku bi git bi standartkirina Kurmanciya Jorn ve girday ne di nav pirtka "Penaber" re j derbas dibin.

Ber her tit, standartkirina Kurmanciya Jorn hn j bi daw nebye, l bi kman di tkstek de divt formeyek b bikarann. Wisa li ser rpela 50an di hevokek de kiriya mal t nivsn, l hevokeke din di pey re kirya xn nan dide. Bel, herdu cure j rast in kiriya mal kirya mal (mna rya min riya min). L xwezil li ser heman rpel ev cudabn rneda. Her weha navn biyan j divt bi yekreng bne birzkirin. Wisa, li ser rpeln 55 56an du variyant xuya dikin Yoguslav Yugoslav; li ser rpela 63an j Quruc Qoruc.

Nivskar Rs xwediy xelata Nobel Aleksander Soljentsn gava didt, ku peyva Xwed bi tpn bik t nivsn, w ev yek wek atezma arzan bi nav dikir. Ji tahlebext re, birz Dilbixwn Dara j peyva xwed bi tpa bik ve destp dike (rpeln 11, 31, 79, 106, 107, 108, 111, 123 yn din). Madem em navn Tirkiye, Kemalzm, Seddam Tehran bi tpn mezin dinivsin, bila nav Xwed j bi tpn mezin be duniya xerab nabe!

Roja n (rpela 25) dide xuyakirin, ku peyva n di Kurmanciya Jorn de bi a bye nvstandart. Ji bo hevberkirin em dna xwe bidin, ka di zaraveyn din de awan e: Heyn (Kurmanciya Jrn, ango Soran) Yen (Kirmanck-Dimil-Zazak). Ev hers n-Heyn-Yen digihijine peyva Azne yan Adne wek roja xemilandin li gor dabnerta raniyn kevn. Lewma bi dtina min, eger nivskarn Kurmanciya Jorn j txin dawiy bibjin n, Roja niy - w rasttir be!

Tbniyeke din bi hevokn wisa ve girday ye: Hn a rast bixwazin (rpela 63). Em txin bra xwe, ku piraniya devokn Kurmanciya Jorn pronavn xwemaln y (zayend nr), ya (zayend m) yn (gelejmara herdu zayendan) bi lv dikin. Mamosteyn mezin j mna Qanat Kurdo Mr Celadet Bedirxan bi v away irove kiribn. Bi ser de, di Kurmanciya Jrn de ev pronav dibe h (cudayiya zayendan li vir nemaye). Koka van pronavn xwemaln ya drok pronava ziman  Avestay hya ye. Lewma standartkirina formeya , a n (a min, te) hem li dij nzkkirina zarave devokan e, hem j di war drok de qels e. W dem, hevoka birzkir j w wisa bya: Hn ya rast bixwazin.

 

Nivsarnasiya Pain

Ez di v baweriy de me, ku pirtka birz Dilbixwn Dara "Penaber" ber her tit bi kr xwendevann Kurd t. Wneyn neyn ji Alman Almaniyay, ji penaxwazn Qerec, Yugoslav, Polon Kurd wergirt w bibna sedema pirs ermezarkirinn siyas. Ngarkirina civaka Kurd ya pakevt j w zirar bida dilgermiya xrxwazn me. L ez bi xwe v ziman ekere wek qenciya pirtk dinirxnim. Mala Dilbixwn Dara ava be, ku gava w pirtk amade dikir, w armanceke weha danenb ber xwe, ku pitre pirtka xwe bide wergerandin nav xwe di nav biyaniyan de bide nasn. Mixabin, hinde xwedqelemn royn bi kurd diafirnin, l li xwendevann ne-Kurd difikirin li gor v yek tsktn xwe didine ser hev. Dilbixwn Dara ji xwe xwendevannx we bawer e li avrniya serhejandina Ewropiyan nne.  

Hebna me, ku li ser hma tunebn ye, ji hla Dilbxiwn Dara ve ba hatiye hunandin. Ba i ye? Zimanek vekir, y ku di gelek kurterokan de dr ferhenga rojnamevaniy ye. Henekn dostane. Omida ku herdem di dawiy de dimire. Nivskar bi ser saln dijwar re derbasby ji serboriyn cihreng frby hesteke taybet dixe nav dil me. Ev hesta han daxwaza Anton exov ji bo gel Rs diopne: Her roj kurmn bendewar koledariy di bedena xwe de biperiqnin j derxin.

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2005 info@pen-kurd.org