Dr. Zorab

Qewln zdiyan li ser Hellac

Pgotin

Heta niha ji ber sedemn ramiyar deoloj rola Kurdan di jiyana nefs ya mirovahiy de wek hrik bkartkn hatiye nankirin. Raya git ya chana pvay mafn hebn ji me nastne, l dsan j neteway Kurd wek xudan aristaniya heral nas nake. Ji bo redkirina v ngara nerast zdiyat j wek pergaleke hem kevinar, hem j di dema xwe de reformkir, dikane karek bdubare bike.

Zargotina zdiyan, awa pareyeke wjeya Kurdan, nan dike, ku gel me rza mirovn biyan j digire amade ye, ku ji hizrn nxwaz ciwan fr bibe. Dema Kurdn zd qewlan li ser Sofiyn bi navdeng yan pxembern buhur diafirandin, wana diselmand, ku chanbnna gel me ne teng e.

Bel, cihbna Sofiyan di br baweriyn zdiyan de ne babeteke asan e. L mirov gerek e bipejrne, ku Hellac kargariya pir mezin li ser Rojhilata Navn bi git Kurdistan bi taybet htiye. Lewma j gotinn derheqa w di nav Kurdn Sunn, Elev, zd Kakey de bela bne. Wusa j balk e, ku cemawereke Kurdziman ya nav Hellac l ye, li ser snora Komara Azerbecan Iran dij. Bi hizra Kurdn Hellac, berwelat wan dil Kurdistan, Hekkar ye.

Mebesta v gotar j du qewln ayn li ser Hellac in, yn ji zarn zdiyn Ermenstan Bar hatine wergirtin. Tksta yekem di pirtka Ordxan Cell Cell bi navnana Zargotina Kurda, tksta duwem j di pirtka Pr Xidir Silman x Xell Cind Reo zdiyat de hatine weandin. Hejay gotin ye, ku xwendina qewln zdiyan bi seda salan kar Qewalan b, l gel j wana di bra xwe de xwey kiriye. Bguman, min destr neda xwe, ku guhartinan di tkstan de bikim, ew bi crek orjnal hatine pniyazkirin.  

Hellac k b?

Sofiy bi navdeng Eb Muxs el-Huseyn bin Mensr el-Hellac (858-922) wek Mensr Hellac, Hellac Mensr yan Huseyn el-Hellac t nasn. Malbata Hellac Zerdet b, l bapr w bb Misilman. Wusa j, gelek belge hene, ku bi koka xwe ew Kurd b. Hellac gelek kiriyametn berbiav dikir di nav gel Bexday hem Rojhilat de ji xwe re dostan kirib. Lbel, hizrn w yn Sof ne herdem ligor Islamiyeta ferm dimeiyan lewma Hellac gelek neyaran j ji xwe re peyda kirin, bi taybet di nav mella rvebirn Bexday de. Ji ber v yek bi sedema gotina w ya navdar: Ene el-Heqq (Ez Rastiya Xwed me) ligor biriyara dadgeha Bexday, Hellac hatib kutin.

Bi d kutin, pitgiriyn w di w baweriy de mabn, ku ew h vegere heyfa xwe hejaran hilde. Helbestavan Ereban y mezin, Eb l-Ela el-Meerr di sala 1008 de, yan 86 sal bi d dadgeha Hellac, li Bexday temae dikir, ku hinde kes hviya vegerandina Hellac bn di baweriya hik de bn, ku ew ji ava Dclay rabe.

Wek din, droknas bi navdeng el-stexr dinvs, ku gelek fermandar, katib, dadwer serokbajrn Rojhilat bawermendn xwedavendiya Hellac bn. Jimara mirovn wusa bi taybet li raq, Cizr el-Cbal (Kurdistana Bar) mezin b.

Ziman, Byer Ramann Qewla

Li Rojavay nrnek heye, ku wjeya Rojhilat tij sembol hizrn tar ye. Helbet, gelek titn raz di wjeya Kurdan de j hene, ji ber ku hinde peyv daxwaz bi ekere nahne gotin. L awa em di qewln li ser Hellac de j dibnin, gelek gotinn nezelal ne bi maneya veartin hatine afirandin. Sedema wan pirsn civak, abor ramiyar ne, yn ro ji ber drbna zeman em ba fehm nakin. Herwusa j em tkstn kevin wek ciwan nihn dibnin, l di dema xwe de ew bi zimanek normal hatibne afirandin, bi zimank, y mirovn wan axan l dipeyvn.

Ber her tit, di qewlan de em pir caran rast sozn dilgerm tn. Kurdn zd guneh xwe bi Hellac dinin, ji ber ku ew wek dost hejaran ji zulma dijminan cef dikne.

Hera ew Bexdayne,
Xwera a dibn, dikenne,
Go: "Em herin Husyn ber miskne".

Di herdu qewlan de, xwka Hellac heye bi nav Xec (tksta Ermenstan) yan Xecce (tksta Bar): Xeca Xuristan. Bi rast t zann, ku xwka Hellac heb, li Xuristan j Hellac propagandeya dn dikir. Qewla li Bar wergirt daxeke wusa dike zarn Xecc:

Hey Husno bir min axret

Hero ku roj hilt ji mil omet
Heft kas qudret
Tn bo min hurmet.

Dsan di herdu tkstan de, Hellac bi v curey banga x Cind dike:

Hey x Cindo bir min axiret.

Hem Xecce, hem j x Cind li vir wek zd tne temaekirin, ji ber ku her mirdek zd xwk yan bray xwe y axiret heye. Maneya w ew e, ku tkiliyn giyan di navbera wan de ber jidaykbn hebn w pey mirin j berdewam bin. 

Hizra xwk yan brayn axiret nzk biradern Kakeyan e, l li ba Kakeyan end kes peymana xwe dikin, ku bi d mirin w yekgirtina xwe nebirin. Bguman, ew dabnerteke kevinar e, ya bi koka xwe digihje aristaniya rana Kevin, bi taybet br baweriyn Skthan.

Di herdu tsktan de Xec basa mvanek dike:

Ew Xeca mal Xuristan,
Go: "Husyno, birao, mala min rya hevt mehane,
Min kiriye hevt gavane,
Sla mine kane,
Nan min sere,
k min bere,
Ev hucray ber xwe bike,
Mvan min here sefere.

Li vir byereke rast xuya dike: dema Hellac hatib girtin, agirtn w bi lez dine Xuristan, ku pitovann w tomar bikin. Herend ew ser neketin j, armanceke wusa li ba wan heb.

Di tkstan de, Xec dike-nake, nikane Hellac ji Bexday derne: Huseyn Hellac bi aram dilsar hviya girtina xwe ye. Di rastiy de j wusa b, nke Hellac baweriya xwe nedibir digot, ku Xwed w w di zehmetiy de ten nahle. Kurdn zd, wek geln din, dibjin, ku ax bi d dadgeh, neyarn Hellac keviran diavjin de, x Cind newre alkariy bid gulek diavje w de. L em dizanin, ku x Cind (Cuneyd el-Bexdad) h di sala 910 de emr Xwed kirib Sofiyek din, e-bl, gul avte Hellac cezakir. Ji bo me ne gelek zelal e, gelo ira hem Kurd, hem geln din dewsa e-bl, Cuneyd el-Bexdad neheq dikin?

zd ji bo Hellac tengav in: di jiyana xwe de ew herdem ji bo alkariy bide xelk amade b, l i di dadgeh de, i pit biryar hate standin, tukes nehate aliy w.

Wusa j babeta xwn di felsefa Hellac de girng e. Di dadgeh de, Hellac end caran risteya Allah f dem ("Xwed berpirsiyar xwna min e" bi maneya Ez ne sucdar im) dubare kir. Ligor legendeke Rojhilat, wext le Huseyn Hellac pare-pare dikirin, xwna w rjiya erd 84 caran nav Allah l kir, ji ber ku 84 kes biriyara kutina Hellac an bn.

Diyar e, ku di branna civak ya zdiyan de babeta Hellac xwn hatiye xweykirin. Qewl zdiyan bi rengek mecaz wusa irove dike:

Be(h)ra heq swirand,
Hing kafira ciniyaz Husyn dihincirand,
Xn hevraz avt, Husyn go: "Eynulsere, vra dikubirand.

L i dibe, bila bibe, baweriya Hellac naperiqe:

Ew Husyn, Husyn delale,
Qaziyan mellera ceng qale,
Go: "Hn i bikin, sura we sureke betale".

Sur di Sofzm de diladiya kr e. Hellac serfiraz e dixwaze bibje, ku kfxweiya dijmin peyketiyn w p e. Bi nrna Hellac, abna dirst ji Yezdan t ew xwediy v abn ye.

Babeta av j di dabnertn cudah-cudah li ser Hellac de rola mezin dilze. Misilman, endamn Mandeyan, grpeke dn, cemawern din dibjin, ku xwka Hellac di ava Dcl de xwe tib, bermayn bray xwe daqurtand, giran b pit 9 mehan kurek an. Di variyanteke geler li ser Mem Zn de j pwendiya av zayn bi ekere dibe. L ligor zanna me, kevintirn nivsarnas, ku zarokann ji ketina di nav av de dibe, ji dn Zerdetiyan t. Di pirtka Avestay de t gotin: ber kutaya chan keeke bguneh di av de w xwe bio Mehd bi nav Astvat-Ereta w jidayk bibe.

Koka nrnn wusa girngiya av ji bo pakijmayn, hnikbna beden giyan, parastina dij nexweiyan hiiyarbna taqet ye. Qewln zdiyan j av bi jndar dikin:

Husyn bor xwe zn kir,
Ev diniyay , terka diniya derewn kir.
Av bihst, go: "Husyn Bexday kutin".

V ax Xec dixwaze av bide sekinandin:

Av plda, vegeriya,
Hing Bexda ber b du ciya.

Ev j risteyeke mecaz ye: li Bexday du civak hene, yek baweriya xwe bi Hellac dine, ya din j koma neyarn w ye. Balk e, ku li vir em dsan carek qonaxa tkiliya zargotina Kurdan qewln ol dibnin. Xec bi van gotinan ve nzk av dibe, yn gel bawer dike, ku ji Feq Teyran (1307-1375) wergirtiye:

Xec piya av,
Go: "Her av, her av,
Cara carin Bexday xirav meke.

Feq Teyran Av

"Her av, her av ...
Kra diki v tuab...".

Lbel, xelk hvdar e, ku Hellac w vegere ji avn nepakan re bine:

i siyarek hat ek ree,
Can camaq hat ek ree,
Ew vara niy ketiye nava Bexday,
Qaziyan mella temam kiriye sid st ee.

Em dizanin, ku sa di chanbnna Hellac de roleke taybet dilst. Li ser ser sa j tacek wek nana Xwedawendiy xuya dikir zd bi curek werxas diselmnin, ku Hellac av dida sa:

Husyne, Husyn Helace,
Sr heye tace...

Helbet, di tkstn zdiyan de peyvn Ereb, bi taybet bi Sofzm ve girday, hene. L gelek caran ew wusa hatine guhartin Kurdkirin, ku koka wan d xuya nake:

Xec go: "Husyno, birao, vir mereve,
W siv vira bive qal ceng ere,
Rev heye mrara ive,
Kutina te heye neecve,
Ser te serk ber hesve".

Peyvn Ereb bi rengek dewlemend kr raman helbesta dn hatine: siv (sib),

qal (axaftin), er (ceng), v e (eyb e, erm e), neecve (ne ecb e, ne behet ye),

ber hesv e (ber hesab e, yan biryara cezakirina te hatiye girtin). Bi xwe navn Huseyn Xec j ne Kurd ne. K i dibje, bila bje, l ziman me mezintirn desthilata me ye!     

Nrneke daw derheqa ziman tkstan. Qewln Hellac j wek piraniya anda me nirxandina lkolneran rastdirst der dixin. Cudahiya Kurdan Ereban ew e, ku geln Sam (Semt) pdviya qann snoran in, lewma kaa (wezna) qasdn wan girt ye: dixwaz-naxwaz di aroveyn destnankir de biafirne. L Kurd dilvekir seraza ne: heta bhna xwe hil nedin, risteyn helbestan kuta nakin. Bguman, ev nrnek ji bo wjeya devik ye di qewln Hellac de j xuya dike:

Husn li Helace,

Ew vexwarib ji kasa sh mlance...

Husn ser xo dikire armance.

Pagotin

Zargotina zdiyan diltengiya dost, agirt pitovann Hellac dema dadgeh kutina w dighnin me. Ew girngiya drok, civak, ramiyar felsef diyar dikin diyardeyn edebiyata bedew di nav xwe da xwey dikin.

Lbel, Kurdn zd hinde titan serzde dikin, daku Hellac di naveroka civaka xwe de cihbicih bikin:

Dest Husynda heye ulm dwan,
Dest Sultan zdda heye dayn hetan stan.

Hjaiy gotin ye, ku dij veqetandina demdirj di navbera zdiyn Ermenstan Bar de, hevra herdu qewln Hellac yek e. Ev j belgeyeke hza wan ya wjey giyan ye, belgeya hza aristaniya Kurdistan ye.

Jder

Ordxan Cell Cell. Zargotina Kurda. Moskova, 1978.
Xidir Silman Xell Cind. zdiyat. Bexda, 1979.

Ev gotar pareyeke xebata min e, ya bi tevay di kovara Lkoln de w b weandin.