Dr. Zorab Aloian

 “Spiritus Loci – Pîrê Cih” 

Raporta Dr. Zorab Aloian li ser Konferansa Ohridê 

(Komara Makedoniyayê), 14-17ê Îlonê, sala 2006an

 

 

Konferansa Ohrid 2006

Komîteya Wergerandin û Mafêna Zimên ya PENa Navneteweyî yek ji çar Komîteyan e û Navenda PENa Makedonî serperêştiya wê dike. Navenda PENa Makedonî - bi alîkariya dilfirewan ya Wezareta Rewşenbîriya vê dewletê - kar û barên wêjeyî û rêxistinî hildane ser milên xwe. Bi pistepistên piş kulîsan nûçeyek belaw bûbû, ku Wezareta Rewşenbîrî her sal weke 2 mîliyon Euroyan ji bo PENê terxan dike. Bê guman, amadekirina konferans û kongreyên PENê, pêşwazîkirina nivîskarên bi nav û deng yên cihanê, wergerandina wêjeya Makedonî ser zimanên din di xizmeta gel û çanda Makedonî de ne. Wek mînak, bi piştovaniya Navenda PENa Makedonî helbestên mezintirîn helbestvanê vî welatî Mateja Matevksi hatine wergerandin ser zimanên şeşderê mîna japonî û înglîzî, fransî û tirkî, îtalî û portugalî. Wek din, bajarê Ohridê, yê ku li ser kenarên deryaçeya (gola) Ohridê hatibû avakirin, ji ber romaneke hollandî “Zemawenda li Ohridê” ji aliyê xwendevanên hollandî ve tê hezkirin. Di encamê de ji ber ciwaniya vê têksta wêjeyî, her sal bi dehan hezaran Hollandî ji bo gernîşê (tatîlê) têne Ohridê. Cihê gotinê ye, ku ji ber van çalakiyên hereyî yên Navenda PENa Makedoniyayê, Komara Makedoniyayê bi nifûsa 2 mîliyon kesan (ji wan hejmara Makedoniyan bi tenê mîliyon û nîvek e) di meydana gerdûnî de nîgara xwe werar dike.

Belê, Komîteya Wergerandin û Mafên Zimên ya PENa Navneteweyî her sal konferansan li bajarê Ohridê, Komara Makedoniyayê, derbas dike. Heta niha Cihgirê Serokê Navenda PENa Kurd birêz Mustefa Reşîd nûnertiya Kurdan li Ohridê dikir. Îsal Serokê Komîteya Wergerandin û Mafên Zimên û Sekreterê Navenda PENa Kurd Dr. Zorab Aloian beşdarî Konferansa Ohridê bû. Gotina latînî spiritus loci babeta sereke ya Konferansê pêçâbû. Spiritus loci bi kurdî tê wateya Pîrê Cih, Giyanê Cih yan Cihê Pîroz. Peyva ‘pîr’ di çanda me ya kevnare de bi koka xwe bi peyva ‘spiritus’ (giyan) ya Hindo-Ewropî ve girêdayî ye. Bi ristekê mirov dikare wisa babeta Konferansê rawe bike: Ji afirandina wêjeyî re rewşek, cihek û sermedariyek pêwîst in. Eger ev rewş, cih û sermedarî bêyom bin, wergerandin û parastina zimanan dikevin nav aloziyan.

Beşdarên Konferansê

Danûstandinên bi Mêvanan re  

Îro 142 Navendên PENê yên neteweyî bi fermî têdikoşin, ku deriyên wêjeya xwe ji cîhanê re vekin. Ji wan 57 Navend di çarçoveya Komîteya Wergerandin û Mafên Zimên de beşdarî xebata parastina ziman û wêjeyên xwe dibin. Lê ji ber sedemên curbicur bi tenê 12 Navendên neteweyî çeleng in û nûnerên xwe dişînin Konferansên Ohridê. Cihê şanaziyê ye, ku Navenda PENa Kurd wek yek ji Navendên jêhatî û xebatkar tê pejirandin. Ji ber vê yekê, xwediyê vê gotarê bi çavekî fêrxwaz û perwerdexwaz bi nûnerên neteweyên din re dida û distand, da ku saziyên kurdistanî ji serborî û şarezayiya gelên din sûdê bigirin.  

Nûnerê PENa Trieste, yê PENa Kosovo û yê PENa Kurd

Serokê Navenda PENa Bangladeşê birêz Siddique û kebaniya wî sitiya Razia Khanam: „Nifûsa dewleta me 140 mîliyon e, hejmareke zor ya nivîskaran jî li ba me heye. Lê di Navenda PENa me de bi tenê 30 endam in. Kesên, ku mêla xwe didin xebata rêxistinî û amade ne, dem û serwextbûna didine tevgera PENê bikin, dibin endam. Lê berî ku nivîskar bibin endam, em salekê wan dikin berendamên fermî. Em li rabûn-rûniştin, berhem û dîplomatîkbûna wan temaşe dikin û paşê biryara endambûnê distînin. Ango ketina nav PENê ji bona nivîskar û helbestvanên Banlgadeşê bi xwe dibe xelatekeke giranbuha.“   Sekreterê Navenda PENa Kosovo birêz Agim Gjakova: „Navenda me nû hatiye pejirandin. Her çend dijminatî di navbera Alban (Arnawut) û Serbên Kosovo de gurr bûbe jî û her çend % 94 niştecihên Kosovoyê Alban bin jî, me bi zanebûn du zimanên fermî ji bo xebata xwe hilbijartine – Albanî û Serbî. Lê du kêmasiyên mezin li pêşiya me hene. Yek: Kêmbûna nivîskarên, ku bi zimanên fermî yên PENê bizanin, bi taybetî zimanên fransî û spanî. Didu: Maldar û karsazên Alban li Kosovo çalakiyên PENê wek hêja nabînin. Wisa, berî çendekê ez çûbûme banka me ya sereke û min ji wan alîkarî daxwaz kir. Xebatkarên bankê çavşaş man, her wek min tiştekî bêwate gotibe. Em dîsan jî tevdigerin û geşbîn in. Rojek wê bê, desthilatdar û karsazên Kosovo wê delîveyên bi rûmet ji me re vekin. Ewê têbigihijin, ku ev pencereya rewşenbîriya me ji bo derve ye, ango pencereya her welatparêzekî Kosovoyê ye.”

Serokê Navenda PENa Portugalî birêz Casimiro de Brito: “Bi mebesta rêkûpêkkirina xebata PENê me hinde biryarên neasayî bi cih kirine. Ji aliyekî ve, kesên, ku pereyên endametiya xwe ji bîr dikin û nadin, divêt berpirsyariyên taybetî hildin ser milên xwe û di rêya xebatê re Navenda PENa Portugalî xurt bikin. Ji aliyê din ve, me merceke endambûnê daye nivîskaran: Divêt Interneta wan hebe û ew çend rojan carekê li e-mailên xwe mêze bikin. Piştî van gavan xebata me sivik û xweş bi rê ve diçe.”  

Seroka Navenda PENa Trieste sitiya Patrizia Vascotto: “Bajar û herêma Triest ser sînorên dîrokî, çandî û siyasî ye. Navê bajarê me nîv-slavî û nîv-îtalî ye. Li bajarê me 4 ziman tên axavtin û bi her çar zimanan jiyana wêjeyî didome: Îtalî, Fruliyanî, Slovenî û Almanî. Ez bi xwe Îtalî me, lê min zor da xwe û ez fêrî zimanê slovenî bûm. Ji bo vê mebestê ez diçûme kursên zimên li Sloveniyayê û niha ez bi herdu zimanan helbestan dinivîsim: Bi îtalî û slovenî. Em her tiştî dikin, ku li himber tûjbûna siyasî û nijadperestiya hinde Îtaliyan, çandên kok-Triestî winda nebin. Parastina çandên cihêreng di destê xweşmirovên cîhandîtî de ye.”  

Birêveçûna Konferansê

Di şeva pêşin de Serokê Parlamenta Makedoniyayê birêz Ljubisa Georgievski bi resepsiyona astbilind pêşwaziya beşdaran kir. Dema dor hate Navenda PENa Kurd birêz Georgievski, yê ku di dema xwe de derhênerê şanoyê bû, ji min pirsî: “Rewşa Kurdan bi giştî û yên li Almaniyayê çawan e? Hejmara Kurdan li Ewropayê mezin e, ne wisa? Wek ez dizanim, Hûn demeke dirêj e, ku li Almaniyayê niştecih bûne.” Bersiva min ev bû: “Rewş ne mîna berê xerab e, lê dikaribû çêtir jî bûya. Weke mîliyon û nîvek Kurd li seranserê Ewropayê dijîn û yên li Almaniyayê bi sê şêweyan hatine: Wek karkerên mêvan, wek penaberên siyasî û wek xwendekar”. Birêz Ljubisa Georgievski silava xwe anî sêrî: “Ez bawer im, ku êdî rewşa Kurdan ber bi başbûnê ve biçe û hejmara Kurdan li welêt – ne li Ewropayê – zêdetir bibe.”  

Sekretera PENa Navneteweyî sitiya Joanne Ackerman qelîbotkeke xwe xwend: “Sala par, bi pey kombûneweya Ohridê re, min solên xwe di mêvanxaneyê de ji bîr kiribûn. Eger ez bibêjim, min solên xwe li Fransayê ji bîr kirine, xelk wê bi min bikene. Eger ez binivîsm, ku min solên xwe li Amerîkayê ji bîr kirine, guhdar wê pirsa nirxê solan bikin. Eger min solên xwe li Londonê ji bîr bikirana, kesî bawer nedikir. Lê min solên xwe li Makedoniyayê ji bîr kirine û ev dibe hevîreke newşeyî”. Sekreterê Navenda PENa Kosovo birêz Agim Gjakova ev gotin zivirand ser rêya laqirdiyan “Ji bo me - nivîskarên Kosovo – sol jî pêwîst nakin. Em dirawseyên nêzîk in û dikarin pêxwas seredana Makedoniyayê bikin”.  

 Ne dûr e, ku dîtina birêz Terrycabras dikare çarçoveyeke nû û dirûst ji Kurdan re jî ava bike. Ji bo nimûne, di Komara Tirkiyê de çi dibe bila bibe zimanê tirkî wê ji zimanê kurdî her xurttir be: Ew zimanê zorbeya gel e û zimanê desthilatê ye. Lê bi pejirandina kurdî û (em bibêjin) înglîzî wek zimanên fermî êdî Kurd bi Tirkan re rûbirû namînin. Êdî hem Kurd, hem jî Tirk divêt xwe ji bo înglîzî biwestînin. Wisa wê dutîretiya çandî di navbera Tirk û Kurdan de asûde bibe.

 

Destkevtên Navenda PENa Kurd

 

Komîteya Birêvebir ya Navenda PENa Kurd û endamên wê bi awayekî hevbeş raportek li ser rewşa zimanê kurdî di her çar dewletan de amade kirin û di Konferansê de hate xwendin. Bi dû re, Komîsiyoneke taybetî ji bo Kongreya PENê li Senegalê hate destnîşankirin. Ev Komîsiyon wê kêşeyên ziman û wêjeyên neberxwedar di Kongreya PENê ya sala 2007an de awêne bike. Cihê şanaziyê ye, ku Navenda PENa Kurd bi nûnerê xwe birêz Ricardo Gustavo Espeja di vê Komîsiyonê de beşdar dibe û dikare kartekînekê li raberzînên PENê bike. Bi saya xebata xweşbextane ya birêz Espeja endîşeyên Kurdan wê bigihijin beşdarên Kongreya sala 2007an li Senegalê.

Her weha Konferansa Hewlêrê jî hate liberçavdayîn. Ev êdî demek e, ku Navenda PENa Kurd têdikoşe bi Wezareta Rewşenbîriya başûrê Kurdistanê û PENa Cîhanî re di sala 2008an de Konferansa Hewlêrê li ser Statusa Zimanê Kurdî amade bike. Armanc civandina 30 wêjevan, zimanzan û weşangerên herêmê ye, yên ku statusa zimanê dayikê ji bo Kurdên dewletên dorûber bînin zimên û serboriya Başûr wek mînak nîşan bidin. Ji aliyê PENa Cîhanî ve asteng tunene. Niha dora Wezareta Rewşenbîriyê ye, ku ew peywira xwe miyaser bike.  Havileke din ya Navenda PENa Kurd dikare çewsênerên Kurdistanê têxe nav tengasiyê. Bi salan PENa Navneteweyî biryarnameyên fermî ji bo parastina zimanên kêmneteweyan ji Neteweyên Yekgirtî, UNESCO û Yekîtiya Ewropayê re dişandin. Lê bi pêşniyara Navenda PENa Kurd, divêt ji îro pê de ev biryarname û rezolusiyon ji Civaka Dewletên Ereb û Rêxistina Konferansa Îslamî re jî bi fermî herin. Ango ji van herdu saziyan dê bê xwestin, ku ew viyanên hindikahiyan piştguh nekin. Bi vê pêşniyarê Navenda PENa Kurd hem çar dewlet (endamên Rêxistina Konferansa Îslamî), hem jî bi taybetî Sûriye û Iraq (herdu endamên Civaka Dewletên Erebî) kirin armanc.

Dr. Zorab di şahiya dawî de

 

Peyama Dr. Zorab Aloian li ser Mijara Spiritus Loci

Birêz sitiya Kata Kulavkova,

Birêz Eugene Schoulgin,

Birêz Josep-Maria Terrycabras,

Beşdarên birêz yên vê Konferansa giring,

Wek Raporta Navenda PENa Kurd jî diselimîne, zimanê kurdî û peyva Kurdistan xwedî dîrokeke dûr û dirêj in. Em bi latînî dibêjin spiritus, ango giyan. Lê Hûn dizanin, ku ev peyv di cîhanbîniya Kurdan de heya îro jîndar e? Di çanda Êzdiyan de tê gotin, ku pîrê her tiştî heye: Pîrê keviran, pîrê daran, pîrê ajalan, pîrê steyrkan, pîrê merivan – hemû hêmanên organîk û neorganîk. Ne dûr e, ku ramana pîr û spiritus nêzîkî hev bin. Bi kêmanî di warê etîmologî (dîroka peyvan) de ev peywendî diyar e. Kurdên Êzdî dibêjin, ku pîrê pîran jî heye. Wate, eger her kevirek pîrê xwe hebe, tomarkirina keviran jî pîrekî xwe heye. Bi înglîzî meyê jê re bigota superspirit yan jî the overall spirit. Eger em kevirekî yan rûbarekî di ber çavan re derbas bikin, emê bizanin, ku pîrên wan hene. Lê mirov dikare rêya çeman biguhêre, keviran kom bike û bişikêne. Ango pîrên wan jî têkilhev dibin, hûr û gir dibin, digihijin hev û ji hev cuda dibin. Lewma bi nêrîna min, têgîna spiritus loci ne têgîneke statîk e, ne tiştek e, ku neyê guhartin. Spiritus loci, ango Cihê pîroz mayeyekî dînamîk e, bi bingeh e, herdem di libatê de ye.

"Debance û cigarekişandin qedexe ne"

Welatek, bajarek yan gundek ji merivan û xwezayê pêk tên. Pîrên wan bi hev re yekî hildibijêrin û dikin pîrê pîran. Ji ber vê hindê, divêt em hebûna spiritus loci bipejirînin. Lê her wisa divêt em heşmend bin, ku bi guhartina xwezayê, mirin û jidayikbûna mirovan pîrê pîran jî tê guhartin. Di nav me Kurdan de – baş be yan xerab be – hejmareke mezin ji dîn û olan heye. Qencî be yan kêmasî be, lê hejmareke mezin ji zaraveyan jî heye û hinde bûne zaraveyên standard, hinde jî di nav komên biçûk de têne bikaranîn. Di warê dîrokê de malavayî be yan malxerabî be, lê Kurd bi giştî û nivîskarên Kurd bi taybetî bê navber û bê wergêr ji wêjeyên Faris, Tirk, Ereb, Rûs, Ermenî û gelên din agahdar in. Jê zêdetir jî, Kurd ji baştirîn mînakên van wêjeyan hez dikin. Hûn dibînin, di çanda Kurdan de çend pîr têne cem hev û pîrê pîran ji xwe re hildibijêrin? Pîren aynan, pîrên zarave û devokan, pîrên wêjeyên cîranan, pîrên xwezaya Kurdistanê – hebûna wan nivîskarê Kurd dike xwedî keleporeke rengîn. Cihê me Kurdistan e, Cihê pîroz e. Çanda Kurdistanê xwedî firohereke azad e. Wate, em ji spiritus loci yê xwe sipasdar in. Çanda dagîrkeran, parçebûna dîn û zaraveyan ji bo kesên din wê bûbûna sergêjî û rageşî. Lê ji me re ev bûne jêdera afirandina xawên. Ji bo ku hewasa xwendevanan pê bê.

 

 

 

 

çapkirin