Dr. Zorab Aloian

Rexnekirina Cudi R. Uluç li ser Pirtûka Hasan Kaya “Bihêle”:

Serincên Taybet

Berî her tiştî ez destnîşan dikim, ku min pirtûka dawî ya birêz Hasan Kaya “Bihêle” nexwendiye. Lewma mebesta min ne pirtûk bi xwe ye, lê ev konsept in, yên ku birêz Cudî R. Uluç bi qelem dike. Digel birêz Hasan Kaya ez demeke dirêj xebata hevbeş di Navenda PENa Kurd de dikim, min gelek nivîsên wî yên wêjenerî û rojnamevanî xwendine û helbesteke wî jî ji bo PENa Navneteweyî wergerandiye înglîzî. Lewma xalên birêz Cudi R. Uluç ji min re zelal in. Ez heşmend im, ku rûmetgirtina zimanê pirtûkan nîşana seretayî ye, eger em basa serkevtin yan neserkevtina wan dikin. Wek dîtineke giştî – li derveyî naverok û zimanê “Bihêle” – ez ferhenga birêz Hasan Kaya wek dewlemend û xweşik dinirxînim. Xweperwerdekirina birêz Hasan Kaya di warê zaraveyên kurdî û zimanên din de (di nav wan de zimanê erebî) jî rêya bixwedîkirina hûnera cîhanî li ber wî vekiriye. Hêjayî gotinê ye, ku carinan pergala vegotinê li ba birêz Hasan Kaya lawaz xuya dike û ev yek ramanan dixe nav geremoleke peyvan. Lewma gotara Cudi R. Uluç bala min kişand û ez dixwazim nêrînên xwe yeko-yeko daynim kêleka hevokên rexnegirê hêja.

Roman Jakobson zimanzanekî bi koka xwe Rûs bû û yek ji damezirînerên ramana hevgirtina nîşan û naveroka têkstê bû, ya ku paşê dê bi navê “semiotîk” bibe bingeha dibistana Moskova-Tartû. Bi rastî Roman Jakobson hebekî kûrtir ketibû nav peywendiyên ziman-şander-girtyar: Tiştên ku tên gotin û di bin gotinan de têgihiştin. Di rewşa me de em dikarin mînaka wisa di ber çavan re derbas bikin. Eger mamosteyê nemir Hêmin dibêje “Aşiqî çawî kejal û gerdinî pir xal nîm” – mesaja wî ev e, ku mirovbûn û Kurdbûna wî tenê bi nîgarên evînê ve tijî nabin, dema netewîtiya nûjen hatiye, ya ku dikare zor û dijwar be. Di vî warî de rexnekirina zimanê “Bihêle” di nîvê rê de maye: Ew tenê ser asta zimên rawestiyaye, lê divyabû bêhtir bi mesajên birêz Hasan Kaya ve girêdayî bûya. Lê dubare dikim, eger zimanê pirtûkê bi xwe nagihije vê radeyê, ku mirov mesajan werbigire, nivîsa birêz Uluç di cih de ye.

Têbîniya min li ser van hevokan: “Her hunermend bi civaka xwe ve, bi zincîrên çandî girêdayî ye... Lê ku hunermend, di warê hunerê de bixwaze bibe klasik, gerdûnî, divê bi rêzikên gerdûnî tevbigere.” Nêrîna ku birêz Hasan Kaya dixwaze bibe klasîk yan gerdûnî barekî taybet dide ser milê wî. Lê gelo nabe, ku helbestvan tenê hestên xwe derbirîne? Helbestên hizirî hene, helbestên hestyarî hene û yên têkilhev jî têne afirandin. Birêz Hasan Kaya, gava gotinan bi qelem dike, tiştên, ku wî eleqeder dikin, bi me re parve dike. Bi kêmanî gava em helbestên wî yên din dixwînin, awazeke bedew (belkî hebekî giran – gotina birêz Uluç e) ji êş û arezûyên kurdî, hêmanên gerdûnî û dengê dil û dudiliyê me dorpêç dike.

Serinceke min li ser van gotinên rexnegir heye: “Zimanê kurdî, li Tirkiyeyê heta îro li dibistanan nebûye zimanê perwerdeyiyê... Lazim e, zimanê kurdan bi wan bê hezkirin. Mîna berxika ku biyanî diya xwe bûbe û mirov wan li hev bibanîne. Ev wezîfe - bi taybetî ji ber ku saziyên kurdan ên perwerdeyiyê tunene - ya rewşenbîrên (nivîskar, helbestvan) me ye.” Mirov dikare xebata qelemdarên Kurd wek peywir, ango wezîfe bibîne. Ev nêrîneke civaka bindest e, nêrîneke bi maf e. Lê her weha mirov dikare têkstan wek xwe bimeyzîne, bêyî ku berpirsyariya dîrokî bi nivîskar û helbestvanan ve daleqîne. Ev jî nêzîkbûneke bi maf e.

Lê ez hez dikim nemaze dîtineke din ya birêz Uluç gotûbêj bikim: “Ji bo ku rewşenbîr vê fonksiyonê bîne cî şertekî pir girîng heye. Ev jî, bikaranîna zimanekî gelek hêsan û hevpar e. Ta ku gel jê fêm bike û lê bibane.” Eger me bawer kir, ku edebiyat gerek e, bi zimanê, ku gel pê diaxive, binivîse, wê demê jiyan dimire, rewşenbîrî dimire, Kurdewarî dimire. Gerek e, gel – her çend ji perwerdeya xwe bi dûr êxsitî – têbikoşe bi zimanê wêjeyî bipeyve, axavtina xwe ya rojane ciwantir bike. Min got “wêjeyî” û yekser xweşdengiya zargotina me kete bîra min, ya ku bûye sekoya nivîsên nûjen. Gel divêt xwe nêzîkî hunera bilind bike, ne huner xwe herdem daxîne ser asta sade. Bandora televîziyonên Kurdan ji bo yekkirina Kurmanciya Jorîn bûye belgeya vê yekê. Were em rewşê absurd bikin û gotinên birêz Uluş – bi destûra wî – kelevajî bikin. Piraniya gelê me li Bakur niha derbasî zimanê tirkî (tirkiya çewt) dibe. Gelo ji ber vê yekê nivîskar neçar in, bi zimanê nîv-tirkî û nîv-kurdî biafirînin? Belkî di şanoyan de, di diyalogên romanan de ev yek rewa ye. Lê berpirsyariya rewşenbîran bêhtir ev e, ku zimanê me yî kevinare biparêzin, nûjen bikin û gel bikin bîrewerê bikaranîna zimanekî hêja. Tenê wisa jin û mêrên Kurd hildikişin ser asta wekheviyê bi Tirkan û gelên din re.

Ya dawî lê ne ya giring. Xwendevanên pirtûkekê dikarin mîliyon kes bin, lê dikare komeleyeke bisînorkirî be. Birêz Hasan Kaya peyvên nenas lis er kaxezê hîştibûn jî, emê bi coş û balkêşiyeke nû tiliyên xwe têxin nav rûpelên ferhengan. Nizanim, gelo ev daxwaza birêz Kaya ye yan gotinên cihêreng xwe diavêjin nav têkstên wî. Nizanim û ne jî pêwîst e, mirov her tiştî bizanibe. Serî ev e, ku nivîskar û xwendevan herroj xwe bi pêş bixin, giyan û mejûyên xwe bidin xebatê û kêmasiyên xwe (hema di warê zimên de) sererast bikin. Bêguman, di pirtûkên teze de birêz Hasan Kaya berpirsyar e, her tîpekê, her gotinekê û her hevokekê bibirqîne. Da ku em xweşiya xwendinê bistînin.

“Helbestvan, lazim e xîtabî her kesî bike.” Ev ne gengaz e. Bi ya min be, ezê li pey helbestvana Rûs ya navdar Anna Axmatove dubare bikim: Bila rexnegir her nivîskarekî li gor qanûnên, ku wî li ber xwe daniye, binirxîne”. Ji bo nimûne, eger helbestvan Hasan Kaya dixwaze giraniya ramanên xwe bide formeya “Tu” – ev jî mafekî wî yê sirûştî ye. Bi min formeya “Tu” ji şêweya “Em” xweştir tê. Çûnke “Em” hinde caran digihije wateya “Ewên din, lê bi devê min, hûn jî bikin”. Lê belê “Tu” aveke sar direşîne ser rûyê Kurdewarên nefsbiçûk:

Bê Paytexto

Çend stêrk şermezar bûn,

Çend sosinan serî tewand li ber te,

Nizanim, çend beybûn giryan bûn li ser birîna te...

çapkirin