Dr. Zorab Aloian

 

Vejnkirina Droka Rasteqn

Pirtka Rohat Alakom Arstokratn Kurd: Torin

 

Nrnn Git

Zorbeya lkolnn li ser droka Kurdistan di nav aroveyn fesal de dimnin, ango raberznn wan li ser byer, kesayet rewa siyas ne. Ev nzkbna teng bersiva pirsa sereke nade: Kjan bingehn drok ji hebna dirjxayan ya Kurdan re bne misoger? B ku droka kr ya Kurdistan vekolnin, siyasetmedarn Kurd biyan w der-dora areseriya keyan biin bn, w pvenan bikin cangoriyn teoriyn git w di nav dirmeyn vala de armancn Kurdan verin. Mnakn van dirmeyan li ber avan in: Biratiya Kurd Tirkan, yektiya geln Misilman, federalzma erdngar, mafn kmneteweyan, krtern Kopenhagen Mixabin, ji van bkrtir j hene.

Ji aliyek ve, aiyn siyas hene ew a ji zanna km tn. Ji aliy din ve, rreiya berhingaran bi mebest titan destepae tevlihev dike. L ji bil van herdu tengasiyan, deologiya lberalzm r li ber irovekirina berdewamiya drok (bi nglz continuity) digire. ro ramana lberalzm cih xwe di gengeeyn teor de girtiye kartekneke mezin li ser pevajoya siyas ya navnetewey dihle. Lewma mirov dikare hebek li ser v pirs raweste.

Lberalzm bala xwe dide sedema pirsgirkan (ji bo areseriya dadmend) berjewendiyn aliyan (prenspa bazara azad di siyaset de). Aloziyeke here mezin ya nrnn lberal ev e, ku deriyn sembolk giyan nayne vekirin. Di avn lberalan de, bawer, wateyn vanokn gelan, peywendiya di navbera droka by droka irovekir de bi git her titek mecaz ne hjay sohbet ne. L bel, mnakn  neteweyn curbicur dibjine me, ku ev deriyn girt dikarin nasnameya serzeman (transtemporal) biafirnin bibin sekoya konsepta serbestiy. Ji ber v yek tir e, eger em di war hmann sembolk ya Kurdewariy de agahdartir bibin. Hizrdarn lberal wan hmanan yekcar li ber avan nagirin. Nemaze  unke ew ji xwe ne lberaln Kurd in.

L ramaneke xerabkar heye, ku hn ber lberalzm xwe di nav sedsala 20an re bera kiriye bye prenspa jiyana navdewelet. bi v away j bye sedema kerasetn mezin. Ev raman daxwaz dike, ku areseriya hem pirsn nav(netewey) li ser bingeha qannan pk be, herend ev qann li gor kar berjewendiyn desthilatdaran hatine afirandin bi dest wan tne parastin.

 

Peywira Droknasn Kurd

Pirsa sereke, ima Kurd cemawerek drok ye, gelek tit di nav xwe de veartine. Eger em v xal bidin ser hev berbiav (konkret) bikin, droknasn Kurd divt hinde titn bingehn b tirs erm bi qelem bikin:

- Ziman kurd xezneya ferheng rzimann hem ber-Hindo-Ewrop, hem j yn din ji herm ye;

- Dn oln Kurdan bi eweyeke bel (i erdngar, i j li gor pergaln ayn) digihjine avkaniyn dnn chan;

- vanokn Kurdan bi kman herm ne, l ne dr e, ku di koka xwe de serboriya mirovahiy bi xwe re ka dikin;

- Qeraiyn (li hinde herman ji wan re dibjin "Mirtiv", ji peyva "Mirtib") Kurdistan bermayiyn v pela mezin ya kokirina Qeraiyan ji Hindistan heta Ewropay ne. Balk e, ku pisporn Qeraiyan basa 500 peyvn kurd di ziman wan de li Ewropay dikin; beek ji wan  - mna gaziya l-l - ketiye nav zimann geln Rojhilata Ewropay;

- B Cihd - ango Yahdiyn Kurdistan wateya droka v gel kmtir dibe;

- Rojhilatzan mezin Vladimir Minorsky di avkaniyn serdema Selaheddn Eyb de nan dide, ku hn w dem basa Kurdtiy wek hesteke taybet dihate kirin;

- Ji erefxan Bedls em fr dibin, ku netewtiya derebeg ya Kurdan di sedsala 16an de wisa xurt b, ku ev d end sedsal in, ku ew kolneder e (erefxan Bedls).

 

Bi ya min be, di nivsn li ser drok de, xaln weha, yn ku berdewamiya drok xwezanna Kurdan berpa dikin, gerek e bibin armanca serpiik. Mebesta daw ev e, kudelveyn siyasetmedarn Kurd bne firehkirin. unke li dij chanbniya lberalan netewe ne mna komeke lstokvann etrencan e ne j civakeke jiberxwederxist ye (bi nglz imagined community).

Bingeha fikira netewey li Dema Navn, hebn xwezanna na arstokratan b. Ev n ne li ba hem neteweyn heb, yn ku ro bne xwed dewlet. L rista v na bi reelek di nav Kurdan de belgeya kraya drokbna Kurdan e. Ji ber v yek lkolna Rohat Alakom "Arstokratn Kurd: Torin" hja ye, ku ji aliy Kurdan xrxwazan ve bibe sedema raberznn bi nirx.

 

Naveroka Pirtka Rohat Alakom

 

Hz giraniya pnsa birz Rohat Alakom hn di v tbniya w de xuya dike, gava ew karnameya xwe wek cerbandina drok bi nav dike. Bi v gotin ve, ew rexneyn zanist dipejirne (berevaj helwsta wan rewenbrn Kurd, yn ku rexnegirtin wek pelamareke li dij nams mze dikin).

Hjay gotin ye, ku ev pirtka 14mn ya pispor drok, wje civaka Kurdan birz Rohat Alakom e. Ev hejmara han bi ser xwe eger em xebata w ya git j li ber avan bigirin (gotar, konferans, danstandinn bi awayn din) - keda Rohat Alakom ji bo Kurdzaniy ekere dike. Her weha, ev lkolna teze diyar dike, ku lkolner metoda xebata xwe bi keresteyan gihandiye asteke profesiyonel ya navnetewey. Bi biryareke rast, birz Alakom, ji ber taybetmendiya Kurdistan, avkaniyn devik nivsk hevber kirine ew bi kray irove kirine. Her wisa w analzn xwe sipartine dokmentn osman rs, lkolnn Kurdologn navdar mna Vladimir Minorsky, Emn Evdal, Elena Vasilieva, Ismail Beiki, Cerkez Bakayev, Michael Chyet gelekn din. Pirtk bi du zimanan di weanxaneya Apec de hatiye weandin: kurd (% 75) tirk (% 25). Dabekirina lkoln bi kurd wisa ye: Pgotin; end Rpel ji Droka Serhed; Torin K ne; Komn Torinan; Mezinn Torinan; Coxrafiya Torinan; Notn Bin (Jder) Albma Torinan (digel wneyn balk). Bel, Rohat Alakom bblografiyeke berfireh bi rz kiriye, l xwezil di kutasiya pirtk de Index (nana tgn, nav yekniyn erdngar digel rpelan) j hebya.

Naveroka pirtk zahf dewlemend e. Her pirseke irovekir me nzk rastiya tgihitina drok dike. Ne dr e, ku hinde droknas kmasiyeke metodolog tderbixin: Pirtk ne tevaya pvajoya arstokrasiy li Kurdistan irove dike belk bisnorkirina nav w mna "Arstokratn Kurd li Serhed" w dirsttir bya. L ez bi xwe digel biryara birz Alakom hemend im, gava ew navek weha git dide lkolna xwe. ima? Ji rpeln pirtk ekere dibe, ku di gelek titan de arstokratn Serhed rbern seranser Kurdistan bn:

Bi kurt mirov dikare bje ku di nav kurdn hem Kurdistan de, kurdn ku cara pn nasiya xwe dane anda Ewrpay... bne nv-ewrpay ev tebeqeya Torinan b. Mirov dikare mezinn Torina Serhed bi Kurdn Ewrpay bi nav bike... Wan zarokn xwe li Rsyay dane xwendin, zarokn wan hn rs zimann mayin bne. Piraniya mezinn Torinan bi zanebn kiryarn xwe ve navdar bne. V nav li ser prosesa medenbna (svlbna) kurdan bandoreke mezin hitiye (rpeln 35-36).

Bi saya v lkolna mijara bas, em j bizanibin, ku herma Serhed bi nav fnksiyona xwe ve - xwediya berdewamiya drok ye. Em bala xwe bidine ar vedtinn birz Alakom yn bi erxn cure-cure ve girday:

Destana bzans ya bi nav Digenis Basileios Akritas di derbar mrek snorparz de hatiye nivsn... Ev kesek bavmisilman bye. Diya w j jineke ynan bye... awa t zann li derdor snoran hertim andn cih hebne... di nav hev de andn n, yn tkel (tevlihevby) pk diann... V yek bi salan bi sedsalan ajotiye bandora xwe ser anda kurdan j htiye. andeke (kultur) tkil li Serhed pk hatiye (rpeln 16-17).

Lekern kurd carina li Serhed ji bo parastin hin caran j ji bo firehkirina snorn osman, ran rs xwe di nav gelek eran de dtine. Wan wek lekern snoran er kirine. Ji wan re bi latn milites limitanei bi tirkiya osman serhad kulu hatiye gotin. Peyva serhad wek peyveke drok ji bo devern Qers, Agir, Wan Mu hatiye bi kar ann (rpeln 17-18).

Dema mirov wan peyvn ku ji rs ketine ziman kurdiya v nav berav dike, mirov dibne ku ev peyv di wan salan de nana malhebn, kfxweiy, rehetiy arstokrasiy bne... peyvn rs cara pn saya tebeqeya Torinan ketine nav kurdiya v dever. Ev babeta weke babeteke sosyolojiya zimn gelek bala mirov dikine (rpela 36).

Di dokumanek de (Nzamnameya dara Ern Kurd) awa diyar dibe, Rsyay xwastiye nv-otonomk bide van ern kurd yn ku di nav snorn wan de diman (rpela 41).

Her weha, Rohat Alakom vanokeke di derheqa Siltan Silman Osman de j bi qelem dike, ya ku rista bhempa ya snorvann Kurd nan dide.

Bi d re, lkolner bibranna Kurdan ji hla Marx Engels ve j dixe nav pirtk. Ev belgeyeke ba e ji ber ku drkozan ye li dervey mercn deolog dimne.

Ji ber babeta pirtk etmologiya (droka peyva) torin j bala xwendevanan dikine. Bel, nayetiya arstokrat di nav Kurdan de weha zengn rengn b, ku di ziman me de gelek tgnn ji bo arstokratan hene. Ji xwe birz Alakom v yek bi nimneyn Serhed dixe nav pirtk (ji rpela 30an de u w de). Bel, eger em agahiyn lkolner serzde bike, ew dibe mijareke b serbin: Navn git (mna ddmanza, aslzade, (bi) reelek cind), peyvn berbiav (wek axa beg) tevaya hiyerariya desthilatdaran ji rojgara kevinare domand (ah, Padiah, Mr heta dawiy).

Li gor irovekirina birz Rohat Alakom (rpeln 21-24an), gotina torin bi koka xwe digihje toxim rind. L ya here giring ev e, ku birz Alakom wek dilsoz zanist v peyv digel tgnn hemwate ji zimann Hindo-Ewrop (ynan, frans, alman, swd yn din) hevber dike. Ew ronahiy diavje ser tit ku di zimanzaniy de wek "kategoriyn veart" (bi nglz covert categories) t nasn. Kategoriya veart hizra li pi peyv dide xan (mnakeke sade: Baran barn, ango baran titek e, ku dibare di hinde zimann din de j wisa ye).    

B guman, mirov dikare du-s tbniyn birz Alakom tije j bike. Wek mnak, peyva berek (klan) li ser rpela 24an w de, ku bi rast wan kesan ngar dike, yn ku ji bavek hatine. Ez di v baweriy de me, ku ew ji peyva aram (sam) - bar - hatiye. Eger wisa be, bar ketibe nav ziman kurd. Belk mirov dikare tke bra xwe, ku Kurdolog hja Oleg Vilchevsky digot, ku di navbera ziman kurd ziman aram de peywendiyeke "ntm" heye. Wisa, di nav Yahd Asr-Kildan-Sriyaniyan de j pce navn klanan panav bi Bar destp dibin. Wateya peyva bar j zelal e - kur, law. Balk e, ku eger piraniya navn komn Kurdan (qeble, hoz, er) ji erdngariy tn, nav berekan hem dikare bibe nana naveyek, hem j dikare bighje mirovek.

Bi ser de, min hpotezeke din j (ango fikireke b belgeyn hik) pk bikira. Nav Silva li ser rpela 27an bi qelemkir j belk bi koka xwe digihje Selb, ango Xaparzan. Ne dr e, ku wate ew Xaaparz bn, yn ku di vir re derbas dibn dine Xaka Proz, li dij Misilmanan er bikin. Lewma ne behet ye, ku gava hinde Ermeniyn Binxet basa destana Xec Siyabend Silv dikin, ew Kurdan wek biraziyn xwe bi nav dikin (ango Siyabend mirovek Selb-Xaaprz b).

Ez j mna birz Alakom dudil im, gava dixwnim, ku hem arstokratn Kurd li Serhed ji hermn din hatine. Beeke wan belk ji hermn Kurdan yn din hatibin, unke n-hatin di drok de rewa ye. L divt b zann, ku li gor Minorsky pisporn din, zorbeya arstokrasiya Kafkas Gircistan, Ermenstan Azerbeycana royn bi kman di sedsaln 8-13an de bi koka xwe Kurd bn. Carinan ew di nav geln din de  - awa jiyana arstokratan v yek dixwaze dibuhujn (diheliyan), l pir caran Kurdbna wan diyar e. Lewma rew berevaj xuya dike: Arstokratn Kurd li Serhed beeke may ji v na mezin b, ya ku di nav sal-zemanan re serpertiya civakn Ermen, Gurc, Faris Tirkn Azer hildab ser miln xwe. Em dr nein bi ten bibjin, ku Kurdbna zorbeya arstokratn geln Kafkas hn di avkaniyn kevinare de (ji hla Ibn Xellna ve di vanokn Ermeniyan de) dihate ekerekirin. Rista binemaliyn Kurd mna Bagrat, eddad, Merwan, Rewad piyn Sefewiyan -  di droka herm de ba t zann pejirandin.

Hjay gotin ye, ku taybetmendiyeke na arstokratn Kurd li v herm ev b, ku ew bawermendn dn oln cewaz bn, herend carinan ji malbatek j derketibna. Ji bona tkiliyn di navbera malbatn arstokratn Kurd de ji bona pirsa desthilatdariy, dn nedib asteng. V kevneopiya hewas toleransa torinn Kurd li himber andn din xurt dikir. Heta Vladimir Minorsky, bingeha dilron, comerd mirovheziya Selaheddn Eyb li cem piyn w li Kafkas didt. L di dawiya sedsala 19an destpka sedsala 20an de rew hate guhartin bi ten arstokratn Kurd yn Sunn zd li herma Serhed mabn. Birz Alakom digihje v encam: 

awa t zann kurdn zd ji ber bawer dtinn xwe yn oldar gelek ezyet, tade ldan dtine. Ji wan pir malbat ji ber v zilm revne, xwe avtine ber bext Rsyay li wir cwar bne. Dema mirov li rewa van salan dinre, mirov dibne ku di navbera rsan, ermen, kurdn zd Torinan de hevgirtinek pk hatiye. Angor rsan v yek kurd ji fanatzma dn bi dr dixist (rpela 60).

Bi hevokeke gelemper mirov dikare bibje, ku tkstn devik, belawbna torinn Serhed agahiyn li ser binemaliyn ddmanza - ev gik xaln serkevt yn pirtka Rohat Alakom in.

 

Hinde serinc amojgar

Ber her tit, ziman birz Alakom li ser asteke bilind ya zanist ye. Hevokn xweik, zelal babet (ne zde dirj ne j pir sade kurt) bar xwendevanan sivik dikin. Yan ev pirtk bi xwe dibe belgeya v yek, ku ro bi Kurmanciya Jorn lkolnn drok yn hemdem dikarin bne avakirin, weandin xwendin. L bel, li vir j di km cihan de qisr kman hene: Yan tpa "" diyar nake (b guman, ev aiya ap ye), yan ergatv ne bi rk pk e, yan j dewsa tgnn njen peyvn tirk-ereb tne xebitandin. Ji bil van titan, daxwazeke git (ji hem rewenbr zimanzann Kurd) ev e, ku di Kurmanciya Jorn de qanneke xiplane b pejriandin: Bila navn biyan (madem alfabeta me latn ye) bi cureya xwe ya rgnal bne nivsn. Li vir em dikarin av bidin zimann din yn Hindo-Ewrop (be her tit nglz, frans, alman, ispan tal) navn biyan wek xwe binivsin (mnaka here diyar: Marx ne Marks).

Serinca duyemn j ev e, ku w gelek ba be, eger di dawiya lkolnn droknasn Kurd de kurteencamek (summary) bi nglz yan frans b amadekirin. Me divt-nevt, ro nglz frans bne zimann sereke ji bo lkolnn humanter. B guman, ji bona bandora praktk li ser Kurdan pisporn Tirk, bea tirk di pirtka Torin de gelek di cih de ye. Nemaze ji ber ku mijarn li ser herma Serhed drokbna Kurdan derewn dagrkeran ekere dikin. L bila li ber av b girtin, ku ro % 83 ji weann duniyay bi nglz ne. Eger naveroka pirtkn wisa hema li ser du-s rpelan bi nglz j b amadekirin, em hem droknasn xwed nav deng, hem xwendevann balkdar ji xwe re qazanc bikin.

Bi v pirtka "Arstokratn Kurd: Torin" ve birz Rohat Alakom gaveke proz avt, ji bo ku em bi xwe, ji bona xwe li ser asta hemdem zanist rabirdya xwe binasin. Bangewaziya flosof navdar j ev b:  P xwe binase.

 

Ji bo daxwazkirin:

Rohat Alakom

Arstokratn Kurd: Torin

Stockholm: Apec Tryck AB, 2004

ISBN: 91-89-675-36-3

159 rpel

Navnana weanxaney: Apec Frlag AB, Box 8121, SE-163 08 Spnga, Sweden

Malpera weanxaney: www.apec.nu

E-mail: <apec.t@telia.com>

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2005 info@pen-kurd.org