Dr.  Zorab

Xewna Zemîn

Di meha Şe’bana 297an de, yek ji katibên Wezîrê Bexdayê Elî ibn el-Furat hate el-Cîbalê û bi hevberkirina çîvanokên Kurdan ve mijûl bû. Navê wî katibî Zuheyr bin Yehiya el-Tereblusî bû. Çawa ji paşnavê wî diyar e, binemaliya wî kevineniştecihên welatê Lûbnanê bûn, ya bi xwe wek parçeyeke Şamê dihate dîtin.

Berî çendik-çend rojan bi rawêja dayîka Xelîf el-Muqtadir, Wezîrê Bexdayê biryar girt, ku Zuheyr bin Yehiya el-Tereblusî here el-Cîbalê, li kuderê careke din Kurdên serhildêr Desthilata Mala Islamê dihejandin. Dayîka Xelîf bi koka xwe Yûnaneke desthilatxwaz bû û ji Wezîr re gotibû: “Tewandina merivên netebitî mîna tewandina ajalên kûvî ye: Divêt serê wan gêj bibe û şanaziya wan bê sûd bimîne!”

Elî ibn el-Furat li cilên xwe yên reş mêze kir û têgehîşt, mebesta wê çi ye. Ew wezîrekî comerd û destbilav nan û av dida hezar katiban. Şeva din Elî bin el-Furat nav û kiryarên qenctirîn katiban di ber çavan re derbas dikirin: “Ev barê ne sivik e, ez bidim ser milê kîjanî?” Li himber gişkan baweriya wî bêhtir bi Zuheyr bin Yehiya dihat: Ew yek ji katibên payedar bû û pêştirî zimanê erebî, ku zimanê Xwedayê Mezin e, bi farisî, yûnanî û aramî jî perwerdekirî bû. Herweha hogirê Zuheyr û mamostayê dîroknasên Xelafatê es-Sûlî dîtina Wezîr xurt kir: “Zanîn û ciwannivîsiya Zuheyr têra berpirsyariya han dikin.”

Karê Zuheyr bin Yehiya el-Tereblusî ev bû, ku efsaneyên Rojhialtê li ser Kurdan tomar bike û veguhêze. Li gor daxwaza wezîrê Bexdayê, “hemû çîvanokan yên bi kêrî Xelafatê bihên hilbijêre, bi qelem bike û destnivîsên li dijî siyaneta Pêxemberê me bişewitîne. Bila serê Kurdan heta-hetayî kûz bimîne.”

Di derûna Zuheyr de aloziyek çê bû. Ew dîroknas û katib e û heyfa wî ji çavkaniyên kevinare dihên. Lê ji ber ku ew di xizmeta bala de ye, dilê wî li himber zeyneta kafir-kufirên mîna Kurdan nerm nabe.

Li ser bingeha destnivîsên destketî, ku basa pejirandina Islamê ji hêla Kurdan ve dikin, Zuheyr rastiya dîrokê gelekî zelal didît.

***

Xewna Zemîn bi wate bû, lê çukes nikane wê şirove bike. Ne pîrejinên devera Oremarê, ne steyrknasên dîwana Cemşîdê Mîrê Goyan, ne jî xwîşka Zemîn Gewrê dikanin van nîşanên kûr bixwînin. Wêneyên xewna Zemîn ji mejiyên wî der nakevin: Zinareke ber ava Deryayê hûr dibe û bedenên neferên mala wî diqelişîne. Di bin parçeyên keviran de apê Zemîn yê hezikirî Bahozê Cengawer dinale û di xwîn û xederê de li termên artêşavanên xwe yên hişkbûyî dinêre.

Dengê Zemîn zîz e: “Çima Hûn banga Porsor û Rûspiyan nakin?”

Porsor di nav jinan de, Rûspî jî di nav mêran de kêşeyên hezarcûre ji holê radikirin û dada herkesî der dixistin. Ji bo vê rista dadwerî, Porsor bi Rûspiyan re gerek e zîreng, jêhatî, cîhangeriyayî û xwedî rêz bûna. Serboriya wan ji ya hemûyan bêhtir bûya û navên wan bê leke bimana. Lê îcar dadmendên civakê ji xewna tevlihev şareza nebûn. Rewa ye, ku wana nexwest bedbîniya xwe biînin zimên. Xasime ji ber roja doh.

Doh hemû giregirên Kurdan li şehrê Gazarat bît Kardû rûniştibûn û ketibûne qirqa hev.

Hineka digot, ku bila gel bi xwesteka xwe rêya Xwedênasiyê hilbijêre. Komên Kurdan yên Behdînî, Zurvanî, Xaçparêz, Yahûdî, Dasinî, Manîparêz û Yaresan hene, kes ji kesî bêzar nabe, kes nanê kesî şor nake. Xuya ye, ku belavbûna dînê Henîfan û pêxemberê Ereban bi ramyariya bazirganên Mekka û Yasrîbê ve girêdayî ye. Ne dûr e, ku tiliyên van Zarokên Israyîlê têde ne, yên Talmûdê pejirandine. Pêşniyaza van giregiran weha bû: “Eger beşeke binemaliyên Kurdan hez dikin, bila bîr û baweriyên Henîfan wergirin. Tenê, di Riya Xwedê, bila ev dînê eware nebe bar ji herkesî re!”

Çar begên amade ji nav û dengê Muhemmed, gotinên Misilmanan di derbareya azara dojehê de sermest bûbûn: “Canim, Hûn çima vê pêvajoya hizrî, ku taca hemû arezûyên mirovahiyê ye, çawa derewîn bi nav dikin? Hûnê bi çavên xwe yên kor bibînin, ku Islam baştirîn dîn e, Xwedêyek bi navê Allah heye û Muhemmedê, ku Hûn rexne lê digirin, Pêxemberê paşin e. Ji lew re, xwe egle mekin, hoziyên xwe biavêjin hembêza cemawera Misilmanan!”

Lê zorbeya nûnerên mezin yên komên Kurdan bi serperêştiya malbavanên kebaniya Zemîn, Perîşana Baydawî, bi şêweyeke berjewendîparêz dipeyvîn: “Dînê Muhemmedê kurê Abdullah yê Qureyşî li ber Ereban, lê herweha li ber ne-Ereban jî rêya desthilatê vedike. Heta fermanrewayên Sasaniyan jî nîşaneke bi şikestina kûpê ve standine, ku zemanê Henîfên Erebistanê li ber şêmîkê ye. Helbet, emê bi wergirtina Islamê ve nêzîkbûnekê di nav gelê xwe yê dabeşkirî de jî çê bikin, jiyaneke bi bîr û baweriyên nû ve xemilandî derbas bikin û bi vî rengî welatê xwe qenctir bi hev re bidirûn û firehtir bikin.”

Bi dû gotûbêjên dûr û dirêj re, giregirên Kurd bi van belgeyên rêk û pêk re heşmend man: “Niha bila yek ji me li ser navê Kurdan daxwaza pejirandina Islamê bigihîne Muhemmedê Ereb. Nemaze ji ber ku nûnerên gelek herêm û gelan berê xwe didin Hîcazê û digel dîwana Qureyşiyan peymanên hevdînî çê dikin.” Piraniya giregiran xwest, ku Zemînê genc, bedew û bejnbilind bibe berdevikê wan.

Xewn xewn e, jiyan jiyan e, berjewendî jî çerxa bûyeran e. Li ser navê Kurdmancên sêzdeh herêman Zemînê Çavsût, bê ku xewna xwe şirove bike, bi rê ket û çû, gihîşte dîwanxaneya Muhemmed, ji kîjanê re malxalanên Zemîn yên Nestorî digotin “mizgeft”.

Muhemmedê Xwedênas wê çaxê nerme-nerm bersiva guhdarekî Hebeş dikir, çira rojê pênc nivêj ji Misilmanan re hatine destnîşankirin. Muhemmed weha diaxivî: “Allahê Herî Bilind dizane, ku bîranîna bendeyên Wî kurt û sist e. Min berê basa du nivêjên rojane dikir, Mûsa Pêxember ji min xwest, ku rojê bîst û pênc nivêj bibin qanûn, lê ez niha nimûneya agirperestên Sasanî hêja dibînim. Hesta min dibêje min, ku pênc nivêj wê têra me û Axayê me bikin.”

Şanderê welatê dûr yê Guceratê pirsek li ser rewşa jinên bî bilêv dikir, gava nûçeya hatina Zemînê Kurd gihandine serkêşê civatê.

Pêxemberê Ereb û Eceman rabû ser piyan û bi destê xwe yî çep derê dîwanxaneya xwe ya ji daran avakirî vekir. Yekemîn car e, ku Muhemmed ciwanmêrekî Kurd pêşwazî dike. Lêbelê Farisekî Zendiq jêre gotibû, ku Kurd neyarên qanûnên destçêkirî ne. Muhemmed bala bawermendên nû dikişande ser xeta buhurtî: “Ezê aramanc û fermanên Allah têkime zar û giyanê wî nezanî! Belkî Kurd bibin dînrast û qirkirina, ku em ji pûtperestên serhişk re amade dikin, nehê serê wan. Lê her tişt di destê Axayê Herdu Cîhanan de ye!”

Bi vê ramana rind û pakij Muhemmed derî vekir û di cih de çavşaş ma. Li ber wî merivekî berz, mîna çiyayên Yemenê, xweşeng, mîna bostanên Xeyberê, piştrast, mîna helbestên Imrulqeys, û bihêz, mîna pehlevanên romî sekinî bû û dibişkurî. Gumanek li Muhemmed girt: “Tek Xwedê bizanibe, gelo ew li xwe dikene, li min dikene yan li avahiya me dikene”.

Pirsa Pêxemberê dawî bi dengekî nizim bû: “Tu, tu Kurd î, ne wisa ye?”

“Belê, hêvojerê rûmetgiran, ez hatim, ku şanda gelê xwe bigihînim guhên Te yên nazik: Me Pirtûka Te ya werxas û qanûnên Te yên bi nirx divêt.”

Muhemmed yekcar gotina Zemîn birî: “Kurdo, di tarîstana nezaniyê de windabûyo, ev ne pirtûka min e, ev meramên Allahê Rasteqîn in. Ez ji hêla Allahê Dilovan ve hatime hilbijartin û Peyamên Wî pêşkêşî bêheş û bêxwedêyan dikim.” Wî dil hebû, ku bigota “bêheşên mîna te”, lê xwe girt, da ku nijada mêhvanê wî nebe dijminê Islamê. Hêza giyanê Zemînê Kurd bandoreke bêhempa li ser Muhemmed û zilamên din dihîşt. Muhemmed ji tirseke nenas pirsa xwe dubare kir: “Te got, tu Kurd î?”

Zemîn awireke ji xemira sor tahltir avîtê: “Li ba me dibêjin: Em Kurd in û serbilind in!”

Muhemmed gavek paşda avît, bihna wî teng bû û hemû Misilmanên di dîwanxaneya wî de rûniştî nifira wî, ku ji îro şûnde bibe belayê serê neteweya Kurd, bihîstin: “Ya Rebbî, vê civakê di navbera xwe de negihîne serketina çu yekîtiyan! Eger na, eger wana yekîtiyê çê kir, wê cîhan gişk di destê wan de xerab bibe, kes wê li wan nikanibe! Ya Rebbî, Tu Ezîm î!”

Li pey van peyvan ji nişkê ve lingên Zemîn tevizîn û wî nikanibû xwe bilipitanda. Sê-çar xulek mîna birûskek borîn, heta ew hate ser heşê xwe, ji holika Muhemmed der ket, li hespê xwe siwar bû û ajote Gazarat bît Kardû. Xwîna wî germ bû, gelê wî hêviya hatina wî bû, dîroka dutîretî, kîn û birakujiyê li Kurdistanê êdî destpê dibû.

 ***

Karmendê dilsoz Zuheyr bin Yehiya el-Tereblusî rûpelên nepêwîst diavîtine nav êgir û dewsa wan hevokên teze diafirandin. Li gor mercên Wezîr, ku ji armanca ewlekariyê hatibûn dayîn, Zuheyr serpêhatiya Zemîn û Pêxember ji nû ve li ser kaxezê dihîşt.

“Zemîn navekî, ku bihna kevnare lê dihêt û banga axa Kurdan dike. Gelo ez çi navî bidimê, da ku ew li ber çavên xelkê reş bibe?” Zuheyrê sexteşarmend hezar navan li hev xistin û tenê Baxduz bi kêfa wî hat. “Hem dengkirina Baxduz ne şîrîn e, hem wateya wê – kesê, ku mêweyên baxan didize – hurmeta Kurdan dişikêne, hem jî ev peyv mîna Buxduz, ango boxdan û nomanc di guhên Misilmanan de dimîne”.

“Eger ez jî binivîsim, ku Zemîn-Baxduz tik-tenê serî li Hezretê Muhemmed, Silavên Xwedê bi ser wî bin, da, baweriya xwendevanan kêmtir dibe. Lewma çêtir e, ku ez weha bibêjim: Heyeta Baxduz hatibû şandin.”

“Belê, ez li ser civîna giregirên Kurdan li Gazarat bît Kardû ranawestim. Ma ez şêt im, bi bîr biînim, ku li wir paşiyên Nuh cih-war bûbûn û ku ev bajar navê aramî lê bû û eger bi erebî bê xwendin, dibe Cezîre. Bila haya Kurdan ji bûyerên, ku wana serfiraz bikin, tunebe.”

“Lê wê nebêjin: Ev Baxduz bi heyeta kîjan dewletî re çûbû ba Hezretê Muhemmed, Silavên Xwedê bi ser wî bin? Eger min got, ku heyeta fermanrewayên Kurdan bû, wê çawa serê xwe kûz kin? Baştir e, ku ez Kurdan mîna nokerên Turkestanê nîşan bikim, nokerên Tirkên Oxuz yên serserî.”

“Xala nifira qazancikirî jî ezê çareser bikim. Nabe, ku ez sedemeke giran nedime nifirkirina Pêxember, Silavên Xwedê bi wî bin. Ji lew re ezê nûnerê regeza Kurd tawanbar bikim û bi qelem bikim: Baxduz mirovekî made tirş, zahf sik û kirêt, bêperwerde û dilkevir bû. Ma dilkevir nebûya, wê xwe biçûk nekira? Wê bi qurban-heyranan xeber neda? Wê zimanê xwe li mizgeftê dirêj kira?”

Du roj berî destpêka meha Remezanê, Zuheyr bin Yehiya el-Tereblusî karûbarên îslamperwerî û rewşenbîrî di derbareyê bedbextiya Kurdan de kuta kirin. Niha mabû, ku ew encam-nameyeke fermî ji Wezîrê Bexdayê û hevalê xwe es-Sûlî re amade bikira.

Li çiyayên el-Cîbalê serhildana Kurdan difetisî. Destnivîsa Zuheyr bin Yehiya el-Tereblusî xwezanîna Kurdan seqet dikir. Xewna Zemînê Çavsût neşirovekirî dima.