Dr. Zorab

Ewropa li himber Tirkan: Mnakeke Drok

Pirsa pejirandina dewleta Tirkan ji aliy Yektiya Ewropay hn nehatiye zelalkirin. Ji bona teknokratn Erwop li Brksel, Tirkiye pwst e aboriya xwe ligor normn Rojavay serrast bike, qannn dij mafn mirovan rake dev ji lstika arzan hestidar berde. Ligor baweriyn siyasetmedarn Enqer bazirgann Stembol, Tirk ji ber dn, drok jimara mezin ya nitucihn xwe tucar nabin endamn malbata Ewropiyan. L taktka wan herdem j ew e, ku ji bona destxistinn bik di war abor hewlekariya Tirkiy de ew danstandinan digel Ewropiyan berdewam kin gotinn em demokrat Rojavay ne wek slogann xweik bixebitnin. Ji bil wan du nrnan, komek li Amerka, Ewropa Tirkiy de heye - gelek Kurd j di nav de - ya bi dil can hez dike, ku dewleta Tirk ji asta berendametiy derbas asta endametiya Yektiya Ewropay be. Bguman, Kurd kesn pver hvdar in, ku hevnzkbna ltn Tirkan Ewropiyan w areseriya pirsgirkn demokratiy bike rojev. Bi xwe ev herdu ltn binavkir tev siyasetmedarn Amerk li ser bingeha analzn geopoltk, ne ji ber armanceke pakij, v nzkbn dixwazin.

L di drok de hinde pvajoyn demdirj hene, yn gelek faktoran didine ber hev lewma mna pvajoyn babet (objektv) xwe dimenin. Em bikin-nekin, peroja Kurdan bi dewleta Tirkan ve hatiye girdan. Me divt-nevt, biryara General-Oglu li himber keya Kurd w bandoreke mezin li ser Molla-Zade, Ben Bees hem derebegn Kurdnijad bihle. L siyasetmedarn Tirk j hez bikin-hez nekin, ji dtina Ewropiyan neaza ne. Helbet, terpeke (paralleleke) drok ji me re dikane bibe ret, herend rewa ro ji byern kevin cudah e.

Em serdana sedsala 17an bikin, dema Imperatoriya Osmaniy welatn Xaparzan (Ynanistan, Balkan, Romaniya Macaristan) dagr kirib, li ber dergehn Viyannay (paytext Avusturiya) rawestiyab peymaneke at digel desthilatn Rojavay mza kirib. Ideolojiya dewleta Osmaniy Islam b, Ewrop j wek parzern Xaparziy dihatin mzekirin. Bel, w ax j mna ro, dn bb haceteke deoloj ji bona cihbicihkirina razxwazn n, abor ramyar. Wusa j mna niha, di sedsala 17an de Tirkan Ewropiyan hevdu bi rengek dudil - eger em nebjin bdil - qebl dikirin. Dsan titek hevbe di navbera realteta sedsala 17an destpka sedsala 21an de heye: Tirkn Osman Tirkn Kemalst neamade ne, ku dewleta xwe reform bikin mafn cemawern bindest nas bikin.

Ji serdema avakirina Bab Al, Tirkn Osman bi pitgirya Kurdan, Arnawutan Misilmann din Imperatoriya xwe berfireh dikin. Hza Siltanan ya abor derfetn leker wan tra 200 salan dikin. Di destpka sedsala 17an de Osman digihjin snora taqeta xwe ya drok, atiy digel Imepratoriya Habsburgan ya Avusturiya diqednin bi karn xwe hundur ve mijl dibin. Karn wan hundur j ne behet ne: Islamkirina xelk bi zor, talankirina dewlemendiya gelan ya and abor, valakirina welatan ji kesn jr xwerewtar, xapandina gundyian bajarvanan, zndankirina bedarn serhildanan heta dawiy.

Nzk 50 salan Ewropa di nav xwe de siyaseteke n li himber Konstantnapol amade dikir. Di w dema aram ber de, gelek nivsn dn wjey li ser pwendiyn Tirkan Xaparzan hatin afirandin. Zana wirmendn esker lkolnan derheqa rewa Osmaniyan pk siyasetmedaran dikirin. Serokdewletn Ewrop j di civnn xwe de gavn dij Osmaniyan dinirxandin. Bi v crey, siyaseta n li himber dijber mezin hd-hd reng xwe distand. Bel, ro j siyaseta n li himber Komara Tirkiy t amadekirin bi hezaran navend exs li ser v babet dikevine gengeeyan.

Eger em bi git sedsala 17an temae bikin, s byern girng li Ewropay kartkna xwe li ser drok htin. Ber her tit, ew er 30-sal (1618-1648) di navbera Katolk Protestantan de b. Hjay gotin ye, ku % 30 ji Ewropiyan qurbana v cenga dn ya navxwe bn, l pitre Ewropa ji avtengiya ol xwe rizgar kir. Byera duwem orea Inglter (1688) b, ya modernzekirina civak aboriya Brtaniya Mezin pk an xizmeteke bdubare ji siyaset ziman Inglz re kir. Byera syem ronkirina siyaseta Ewrop digel Osmaniyan b. Serkeftina v siyaset ne ten ew b, ku Imperatoriya Osmaniy lawaz b hermn Rojhilata Ewropay j hatin sitandin. Wek encama sistbna Osmaniyan, peymana 1514an di navbera 23 serokn Kurd Siltan Selm Yekem de, ya Idrs Btls amadekirib ya xweseriya (autonomiya) Kurdistan pejirandb, bi daw b. Bi taybet pit tkna arta Misilmanan ya 1683an li qerax Viyannay, guhartina pergala dewlet ji rvebirn Konstantnapol re bb gerekeke rojane. Mixabin, derebeg siyasetmedarn Kurd berjewendiyn xwe di v guhartin de neparastin. Ev aiya drok bb sedem, ku ji wir pde asta serbestiya Kurdistan nimiztir bibe. Lewma di nveka sedsala 19an de, Siltanan bderd kanibn mrniniyn Kurdan helwenin. Ev pvajoya xwewundakirina siyaseta Kurd ji jenosda and re, ya li Bakr di sedsala 20an cih girt, r vekir.

Bel, plann dij Imperatoriya Osmaniy ji aliy dra Katolk ve dihatin prozkirin. Wusa, hn di sedsala 16an de reformator dn Martin Luther (1483-1546) ji Serok Katolkan Leo y Dehem re nameyek bi Alman andib, di kjan de digot: Xwed dagrkirina Tirkan radiwestne, kar Ewropiyan j ldaneke dij Tirkan e. Balk e, ku hem Leo y Dehem, hem j Martin Luther ne ten nrnn dn, l wusa j gavn konkret (berbiav) dinirxnin. Li vir xuya dike, bi end oldarn Ewrop praktk in awa ew baweriya xwe disprine karbarn hik.

Di dawiya sedsala 16an de bernameya Gislenius Busbequius bala Ewropiyan dikine. Busbequius bi xwe dplomatek Holland b, li Italyay xwendib serboriya xwe der-bar Tirkan li Konstantnapol tomarkirib. Di nivsa xwe bi Latn de Exclamatio: sive de re militari contra Turcam instituenda consilium (Bangewaziyek ji bona amadekirina wra esker dij Tirkan) Busbequius civakn Ewrop Osman analze dike. Bi hizra w, daxwaza er dij Tirkan ne ten ji armanca dn t, l w wusa j aboriya Ewropiyan bi p bixe. Mesaja Busbequius ji civakn Xaparz, yn ji zordariya Tirkan dinalin, ew e: p hn hzn xwe hundur bikin yek bi d re alkariya Rojavay bixwazin!

Di dawiya sedsala 16an de programeke realst hatib amadekirin. Xwediy w Padah Poloniyay Bathory b. Ligor pniyara w, Rsiya, Poloniya, Imperatoriya Habsubrgan, bajar-dewleta Veneziya, Moldova, du mrniniyn Romaniya ro Valaxiya Transylvaniya pwst e hzn xwe bikin yek Tirkan ji Ewropay biavjin.     

L ji ber er di navbera Katolk Protestantan de keyn din, Ewropa near ma snorn Osmaniyan qebl bike atiyeke dirjxayan digel Konstantnapol mza bike. Wusa hukumetn Rojavay tegihtin, ku ten siyaseteke hevbe dikane bi ser keve dewleta Tirkan ji qada Ewrop dr bixe. Lewma di havna 1660an de li Graz (Avusturiya niha) di destpka sala 1661an de li Viyanna du civnn veart pk tn bernameya siyaseta Habsburgan dij Osmaniyan amade dikin. Encama wan civnan di dokmenteke ferm bi Latn de t nirxandin: Opinio Dominorum Consiliariorum Hungarorum (Raya wra Nihn li ser Macaristan). Dtina bedaran ev e, ku Macaristana dagrkir, ya ber Osmaniyan desthilateke Ewrop mezin b, seranser tk die pdviya pitigiryeke navnetew ye. Lewma pwst e, ku bi serdariya Habsburgan hzn esker ji Fransa, Spaniya, Poloniya, Italiya geln Xaparz yn bindest kom bibin dij Tirkan ekn xwe berz kin. Du hmann balk di Opinio de diyar in: hevpeymana Ewrop ra seranser dij Osmaniyan.

Di wan salan de bayloz (ander) Veneziya li Konstantnapol ji dostn xwe Ewrop re dinivse: erxwaziya Tirkan ne wek ber bi hz e, l siyaseta wan ji ya ber zrektir e. Ji bo nimne, Wezr Gewre Muhammed Kprl di saln 1656-1661an de plann xurtkirina aboriya Osmaniyan li ser bingeha berfirehkirina kontrola wan temae dikir. Bi hizra Wezr Gewre, eger Bab Al dixwaze xwe bike desthilateke Ewrop zengn, ew gerek e rya bazirgan ji Derya Sp (Navn) heta Derya Baltk kontrol bike. Ji ber armanceke wusa, Siltann Konstantnapol gerek e bibin xwediy Transylvaniya Poloniya j. Bel, komn siyas li Rojavay ha mebestn Tirkan hebn serwaxt bbn: Siltann ji malbata Osman netebit ne herdem ji navendn geopoltk re avbir ne. Lewma Tirk ji dewletn dr re j, mna Fransa, Siwd (Ivec) Rsiya, matirs ne.

Li ser bingeha wan nrnn gotbjkir, di sala 1658an de bi alkariya Fransiyan, yekgirtineke ferm di navbera mrniniyn Alman der-dora ema Rhein de hate sazkirin: Hevpeymana Rhein. Ji bext Ewropiyan re, serok Hevpeyman Johann Philipp von Schnberg siyasetmedar oldarek berpirsyar b. Bi serokatiya w dokmenta ferm ya Hevpeymana Rhein bi Alman wusa hatib binvakirin: Vortrag, da man nicht defensive sondern offensive mit dem Trken kriegen soll (Peymanek, ku dewsa ern xweparstin em ern rkar dij Tirkan bikin).

Di wan rojan de hizirdarek Ewrop Conringius nivsek amadekirib navek ekere day: De bello contra Turcas (er dij Tirkan). Conringius basa qazanca alakiyn leker dike kmasiyn Tirkan di war ekdar de vedikolne. Baweriya kesn mna Conringius ew b, ku Tirk ji atiy qazanc dikin: ew peyvn pelamar dixebitnin, l bi rast naxwazin bi ern teze ve mijl bibin.   

Di naveroka v stratejiy de, di dawiya sala 1663an de li Regensburg (li parzgeha Alman Bayern) bi pitgiriya Padah Fransa Louis y ardehem, nnern bilind ji Hevpeymana Rhein civiyan siyaseta n li himber Osmaniyan ann zimn. Wana ji milletn bindest xwest, ku cudahiya xwe bidin alk, daku komeka esker bidin cengawern Ewrop. Wusa, li bin zext avdriya Ewropiyan, s serokn Macaran, yn li hev nedikirin Wesselnyi, Ndasdy Zrnyi bbn hevpeyman. Bi v away, hzn Macaristana dagrkir xizmeta Ewropiyan kir.

Dema xweamadekirina Ewropiyan ya heral kuta b, di sala 1683an de erek mezin dij Osmaniyan destp b. Ev byer ji gelek welatn Rojhilat-Bar Ewropay re serbestiy an.

Bel, dehsaln atiy siyasetmedayrn Ewrop ji bona zelalkirina siyaseta n li himber Tirkan xebitandin. Mixabin, Kurd, ji ber nebna stratejiya xwe ya rasteqn, ji guhartina rewa chan re neamade bn dev ji Tirkan bernedan. Lbel, jiyana niha ji jiyana sedsalyia 16an 17an cudah e lewma zana rewenbrn Kurd pwst e avakirina siyaseta n li himber Tirkan ber avan derbas bikin. Pit ikestina kampa sosyalst xurtkirina fundamentalstn Islam, Rojava bi git Ewropa bi taybet rista dewleta Tirkan ji n ve dinirxne. Gelo taqet zanebna Kurdan heye, ku car armanca xwe nan Ewropiyan bikin stratejiya xwe ji slogann biratiya Kurdan Tirkan rizgar bikin?