Dr. Zorab

Ceferqulî

Ceferqulî yek ji mezintirîn helbestvanên Kurdên Xorasan (Xuristanê) bû. Civaka Kurd ya vê herêmê ji aliyê sê þahên Farisan ve di navbera sedsalên 16an û18an de ji Kurdistanê hatibû sirgûnkirin. Eger berê nav û dengê Ceferqulî tenê di nav gel de bela bûbû, niha zanyarên Rojhilat û Îranê lêkolînan li ser newþekeriya wî diweþînin.

 

Havînên Xuristanê ne mîna havînên Miyandowabê ne: Qirçîniya germahiyê xwêdanê dike kevir û goþtê bedenan ji kêran tûjtir dibire. Ceferquliyê þayîr ji kalikê xwe bihîstibû, bi çendî xwezayiya Miyandowabê li Beheþtê diçû. Þêraliyê kalikê Ceferqulî þefeqa sibê zû radibû, silava xwe ji Xwedê re diþand û bi dû re nerehetî ji gora Þah-Ebbas re dixwest: “Lê Xwedê ji ruhê te nerazî be, bila hestûyên te di bin erda Tewrêzê de birizin!” Dema Ceferqulî zarok bû, ev gotinên bêsinc kenê wî dianîn. Lê sal derbas bûn û wî li hêrsa kalikê xwe yî rehmetî bi çavekî din mêze dikir: Êla Þêralî bi fermana Þahê Farisan î zordar Ebbas ji xaka Miyandowabê, ku wê paþê bibe Miyandob, hate rakirin û li Xuristana nemêvandar, di nav êþîrên Turkmenan de hate binecih kirin.

Ceferqulî êdî ketibû temenekî, wextê mêr mîna zarokan li tiþtên windabûyî digerin û hêstir li çavan av didin. Kalemêrên Kurd ji zû de xatirê xwe ji jiyanê xwastibûn û Miyandowaba ezîz li bîra ciwanan nedihat. Ev derdek bû.

Derdekî din jî Ceferqulî nearam dikir: Bidûrketina evîna wî, ya ku navê wê mejiyê wî weke Riya Kadizê ezman bi hêvî dikir – Melwarî.

Helbestvan û dengbêjê Kurmanc mîna Turkmenên dirawsê fêrî dûtarê bûbû û herdu malwêraniyên xwe dikire stran:

Dilaw, pir mewî mexrûr,
Qirûr ya cewaniyê çû,
Eyamê berê nînî,
Zûrê pelwaniyê çû.

 Dawiya jiyanê tirs nedikire dilê Ceferqulî. Lê ewî bêrawestan dubare-, sêbare- û dehbare dikir: „Xwezil min rojekê Melwariya delal bidîta! Xwezil Xwedê riya min heta Miyandowabê rast bikira, gerçî dibêjin, ku Tirkên Ecem zeviyên me diçînin û hebûna me dixebitînin.“

Yêk we yara xa xiþal,
Yêk we lawi xa xursent,
Yêk we fikrî dawletê,
Yêk we xiyalî ferzent.

 Dîsan jî Ceferqulî Xwedênas bû û digot, ku her tiþt di destê Xwedê de ye: Qencî û Xerabî. Wî nifir li tukesî nedikirin, ji ber ku rêza miriyan zanibû:

Dilaw, pir mewî mexrûr,
Qirûr ya cewaniyê çû,
Þah-Ebbas cennet-mekan,
Je dunê ki fanî, çû.
Muhemmedî Mustefa
Quran-kitaw danî, çû.

 Zaroktiya Ceferqulî dihate bîra wî, dema pîrika wî Ximê êvarên zivistana nemerd çîrok û çîvanokên Kurdan jêre gilî dikirin. Hingê Ceferqulî û birayê wî Cemal di nav nivînan de vedileziyan û mêrxasiya Rostemê Zal, nazdariya periyên bêguneh û sextebaziya dêwên reþ, spî û sor ji dêmên pîrika sohbetxweþ guhdar dikirin. Rojê ew ji bihna gulan û dengê teyredê sermest dibûn. Lê niha… “Wey li min!”

Dêwî-perî qir kirin,
Rûstemî dastanî çû,
Gula baxane qunçe,
Gula erxiwanî çû.

 Gava Ceferqulî bû panzdeh salî, simbêlên wî êdî xuya dikirin, dilê wî kete qîza Hesenê Biradost ya bi navê Melwarî. Melwarî ji pembû qerqaþtir bû, ji berfê naziktir bû, ji dara guzan qeþengtir bû. Lêvên Melwariya ji êla Biradost ji hinaran sortir bûn, lê feleka kambax xwazgîniyên zengîn þandin ber derê mala bavê Melwariyê. Wisa dilbera wî mêr dike û berê xwe dide aliyê zemîna Iranê. De were bizanibe, Melwarî çi pê hat û kûda çû?

Ceferquliyê reben bi pey dikeve, gund û þehrên Xuristan û Iranê li hev dixe, lê dike-nake rastî Melwariya xwe nahê. Her weku ev kul têra wî nake, di encama êrîþeke Uzbekan de girî û þîn li Merva kevinare dikeve, ya bi zimanê Turkmenan bûbû Mari. Birayê Ceferqulî yê hezkirî Cemal hate revandin. Tenê Xwedê dikare bizanibe, Uzbekên cîhannedîtî çi anîbin serê wî û þeþ dîlên din? Di kîjan bazara koleyan de ew hatibin firotan? Li kîjan aliyê cîhanê ew niha nanê tisî dixwin? “Gelo çira Xwedê nahê hewara min?”

Ne min bav e, ne bira,
Ne sera û ne Saman e,
Ne min xew û eqlî hûþ,
Ne dîn û ne îman e.

Belê, dê û bavê Ceferqulî ji penceþêrê mirin, Xwedê vê nexweþiya han nehêne ber mala kesekî. Pismamên Ceferqulî li dunyayê bela dibin, her yek diçe deverekê, hevgirêdana eþîran li xerîbiyê sist û pûç dibe.

Niha Ceferqulî gihîþtiye 50 saliya xwe, diranên wî dikevin, porên wî diwarin, çavên wî yên tijî girî û zarî bi zorê rojê û þevê ji hev derdixin. Þayîrê dilketî û dilþikestî bi saz û kilamên xwe yên kurdî, turkmenî û farisî ve welat bi welat digere, heta digihîne ateþkedêyên Zerdeþtiyan. Li wir, li navçeya Yezdê ew lê-lê ye, ku bengîniya xwe, bedbextiya milletê xwe yî sirgûnkirî, tengasiya afirandinên stranan di nav êgir de biþewitîne. Lê… Çavên Ceferqulî hêdîka têne girtin, heþê wî ji serê wî cudah dibe, wêneya dawî bi dengê kalikê wî di ber çavên wî de dilipite. Dengê Ceferqulî lawaz e:

Je duniyê fanûn dewî,
Navek je te bimîne,
Erzayîl dewî mîvan,
Kes nika vegerîne.

Wê gavê du kevotik li ser dara gûzan, li kûçeyeke Miyandowabê dixwînin û navê Melwariyê digihînin milyaketên Xwedê. Wex, ev nav – Miyandowab û Melwarî – ji þekir û hinguv jî þîrintir in, lê ev þîrinayî ji xelkê re ma!