Dr. Zorab Aloian

Ji Dîroka Cihûdên Kurdistanê

Pêşgotin

Mijarek heye, ku mirov carinan newêre xwe nêzîkî wê bike: Dîroka Cihûdên Kurdistanê. Lêbelê, ev beşek ji dîroka welatê me ye, ya berî hatina Ereb û Tirkan destpê bûye. Bêguman, Cihûdên welatê me bi Kurdan û gelên din ra ji zemanê geşbûna bajarvaniya Mezopotamiyayê da xweşdengiya pêlên Dîcleyê silav kiriye.

Lê bandora îdeolojiya çep û înternasyonalîzma Hîcazperweran em anîne rewşeke wisa, ku her gotinek li ser Cihûdan wek pejirandina siyaseta Îsraîlê tê nirxandin. Erê, gelo zana û rewşenbîrên Kurd nikarin çav bidin civakên rojavayî, yên hem basa çanda Cihûdan dikin, hem jî siyaseta kesên mîna Şaron rexne dikin? Heta niha cewaziya, ya me di navbera mehmetçîkan û gelê Tirk yan Seddam û şaristaniya Ereban da daniye, nîşana mirovheziya me bû.

Lewma ne gerek e, ku li himber Cihûdên tirkdost em basa van kesên bi navûdeng bikin, yên piştgirên rizgariya Kurdistanê ne (Elena Bonner), azadiya zimanê kurdî dixwazin (Noam Chomsky) yan kampanya serbestkirina Leyla Zana birêve dibin (Elie Wiesel). Mebesta vê lêkolîna han jî ew bawermendên dînê Yahûdî ne, yên bi hezar salan di nav me da mabûn û îro jî li Îsraîlê ji xwe ra dibêjin “Anî Kurdî” (ez Kurd im) yan “Anaxnû mî Kûrdîstan” (Em ji Kurdistanê ne). Siyaseta Îsraîliyan li himber pirsgirêka Kurd û hemû kêşeyên Rojhilata Navîn dûrî mijara me ne.

Eger em peyvên Cihû, Cihûd, Yehûdî, Yahûdî û Cûlekan di zimanê kurdî da hevber bikin û têgînên zanistî şirove bikin, emê bigihîjine van encaman.

1. Zimanê fermî ya dewleta Îsraîlê hibrî ye: ew zimanê Tewretê bû û ji dawiya sedsala 19an da hate vejînkirin. Hêjayê gotinê ye, ku heta koçkirina xwe ji bo Îsraîlê, Cihûdên Kurdistanê hem bi kurdî, hem jî (digel Asûrî, Kildanî û Sûryaniyan) bi zaraveke aramî dipeyvîn. Herweha balkêş e, ku Cihûdên Kurdistanê zarava xwe ya aramî jî wek “Kûrdît” binav dikin. Ev jî nîşana girêdana wan bi Kurdistanê va bû.

2. Ew bi çi zimanî jî biaxivin, dînê xwe wek Yahûdî dinasin. Lewma em jî dikarin ji bo vî dînî gotina Yahûdî bikar biînin.

3. Navê civaka wan jî Cihûd e, çûnke ev dengê “c” li ba Kurdan û Ewropiyan maye: Cihû-Cihûd-Cûlekan (bi kurdî) yan Jew (bi înglîzî).

Ji vir pê da emê sê têgînan bixebitînin: hibrî ji bo ziman (wek Hebrew bi înglîzî yan hebräisch bi almanî), Yahûdî ji bo dîn û Cihûd ji bo gel.

Ramana Mezopotamiyayê û Çavkaniyên Cihûdan

Li Dema Navîn, zana û gerokên ewropî dipejirandin, ku koka Kurdan binemaliya Nuh e. Lewma cîhana Xaçparêzan li ser bingeha daxuyaniyên Tewretê (serpêhatiya gemiya Nuh û sekinandina wê li ser çiyayên Araratê) gelê Kurd çawa yek ji civakên dîrokî temaşe dikir. Quran gemiya Nuh li Cûdî da sekinandin: wusa bi xêra Îslamê jî welatê Kurdan wek navendeke mirovahiyê tê mêzekirin.

Lê girêdana Kurdan bi dîroka Avrabûnê (Tûfanê) va ji Tewret û Quranê kevintir e. Were em bi kurtahî li ser ramana Mezopotamiyayê rawestin û nivîskarekî Babîlî – Berossus - bi bîr biînin.

Împeratoriyên Babîl, Aşûr, Medya û Aşemenî li herêma Mezopotamiya yek pey yekê ava dibûn, lê hercar ev guhartineke ramyarî bû. Desthilata malbat yan serokhoziyên nû bingehên çanda Mezopotamiya ji cîh ranedikirin. Bo gotineke din, ji bona niştecîhên Mezopotamiya her desthilateke binavkirî desthilateke herêmî bû, beşek ji şaristaniya hevbeş bû. Belê, ceng û nakokî di navbera cemawerên dirawisê da hebûn, lê armanca wan bidestxistina desthilatê bû. Tucar hêzên herêmî – malbat bûna, leşker bûna yan dewlet bûna – qirkirina dijberên xwe, tunekirina gelekî yan olekî nediviyan. Armanc qazanca siyasî û aborî - ne nijadperestiya rûreş - bû. Niştecîhên Mezopotamiya dizanibûn, çawa bi hev ra bijîn û heta kîjan qonaxê dijminatiyê bikin [II rûp. 4].

Lewma di bîranîna kollektîv da hemû gelên Mezopotamiya – Kurd, Asûrî, Sûryanî, Kildanî, Ermenî û Cihûd – dikarin jiyaneke hevbeş bi rê va bibin. Berevajî, gelên nûhatî, yên ji kahniya sûperkûltûra Mezopotamiya venexwarine – Ereb, Tirk û dagîrkerên Rojavayê – hergav dibine sedemên tragediyên mezin. Wisa, di destpêkê da Îskenderê Duqurne û leşkerê wî yê grêkî-makedonî cemawerên Mezopotamiya wek biçûk û barbar mêze dikirin. Piştî du hezar salan dagîrkerên Înglîz û Firansî bi baweriya, ku ev gelên nezan li Mezopotamiya perwerde bikin, hatin. Ne Îskender, ne jî Ewropiyên sedsala 20an aştî û pêşveçûna dirêjxayan ji Mezopotamiya ra anîn. Em êdî basa Ereb û Tirkan nakin: ev çandên ji dervayî herêmê ne û lewma desthilata wan bi zordarî û komkujan va xwe cîhbicîh dike.

Lê em vegerin serdema Berossus, wextê Mezopotamiya ji aliyê Grêkan (Yûnanan) va hatibû dagîrkirin. Du komên rewşênbîran li herêmê çê bûbûn, herdu jî xwe dispêrandine îdeolojiya serbestiyê. Hinde rewşenbîr bi zimanên herêmî siyaneta dema buhurî bi jîndar dikir û serpêhatiyên Zerdeşt, Îbrahîm, Mûsa û Nebûxedenesir dikirine sembola rizgariya Mezopotamiyayê. Lê zana û ronakbîrên din di wê baweriyê da bûn, ku eger ew zimanê Grêkî bi kar biînin û dewlemendiya şaristaniya xwe nîşanî dagîrkeran bikin, wê bi riya aştiyê xwe azad bikin û nejîrbûna grêkan bi eşkere bikin. Yek ji wan rewşenbîrên serbilind, lê aştîxwaz Berossus bû, yê nêzîkî sala 281an Berî Zayînê bi zimanê grêkî dîroka Babîliyan li ser kaxezê hîştibû. Navnîşana pirtûka wî “Babyloniaca” ye [II rûp. 4-6].

Di karnameya xwe da Berossus gelek mijaran dinirxîne – ji steyrknasî û feleknasiyê hilde heta jiyana serkêşên Mezopotamiyayê. Lê gotina wî di derheqa Avrabûnê da bala me dikşîne, ji ber ku ev babeta han hem Kurdistana Kevinar diîne ber çavên me, hem jî bi babeta Cihûdên Kurdistanê va girêdayî ye. Wisa, Berossus basa sê serdemên dîroka Mezopotamiya dike:

1) ji 432 hezar salan berî Avrabûnê da,

2) Serdema Avrabûnê û

3) Padşahên Mezopotamiyayê heta Nabû-Nesir [II rûp. 6-10].

Ligor Berossus, li Armeniyayê dengek gihîştibû guhên Padşah Ksîsûştros (Xisoutros), ku ew û milletê wî wê vegerine Babîlê û ji wir zanînê bela bikin. Berossus xwe dispêrîne legenda Gilgameşê, ya basa Çiyayê Nisir dike. Lêkolînerên Rojavayî dibêjin, ku ev çiyayê Pîr Omar Gûdrûn li Kurdistana Başûr e. Herçend Berossus basa Armeniyayê dike, ev wisa jî dinivîse, ku parçeyeke gemiyê gihîşte çiyayên Kurdan (Korduaian), ya di çavkaniyên din da wek Gordyene xuya dike [II rûp. 20-21].

Ji bilî vê daxuyaniya balkêş, Berossus wisa jî li ser desthilata Medya radiweste û gelê Gûtî çawa bingeha Medya destnîşan dike. Di pirtûka “Babyloniaca” da tê gotin, ku berê li Mezopotamiyayê 21 padşahên Medya yan Gûtî desthilatdar bûn [II rûp. 21-22].

Belê, îro gelek zanyar diselimînin, ku ne tenê koka Medya û Gûtî milletek bû û ew herdu pêşiyên Kurdan bûn, lê wisa jî, ku ew di jiyana Mezopotamiya kevinar da xwediyên roleke pirmezin bûn [V rûp. 96].

Nêrîna Berossus li ba Cihûdan jî cîhê xwe girt. Di Tewretê da [Pirtûka Afirandinê, 6:14] hatiye nivîsîn, ku Xwedê fermanek dabû Nuh, bila ew gemiyek ji xwe ra çê bike û qîrê li der-dorê bixe. Di sedsala 4an ya Zayînê da zanyarê Cihûdan bi navûdeng Yonathan ben Ûziyel wisa şirove dikir: Xwedê ji Nuh xwestiye, ku ew ji dara “gofer” gemiyê çê bike. Lê gelo ev “dara gofer” çi dar e? Yonathan ben Ûziyel navê hibrî “atzey gofer” werdigerîne zimanê aramî: “dekosîn kardonîn”.

Eger em ji cîranên xwe asûrî-sûryanî yan kildanî, yên bi aramî diaxivin, bipirsin, ewê ji me ra şirove bikin:

"de" - ji;

"kos" - dar;

“în" – gelekjimar, mîna “ên”, “êd” bi Kurdî;

“kard “– Kurd;

“on” – sûffîks.

Wek encam, Xwedê ji Nûh dixwaze, ku ew “ji darên Kurdan” yan “ji darên welatê Kurdan” gemiya xwe çê bike.

Ji bilî vê, Yonathan ben Ûziyel ji Araratê ra [Tewret, Pirtûka Afirandinê, 8] dibêje “tûrey Kardû” yan “çiyayên welatê Kurdan”.

Were em têksta Yonathan ben Ûziyel di ber çavan ra derbas bikin: “Piştî 150 rojan av paşda çû. Di meha 7an da, di roja 17an da gemiya Nûh li çiyayên Kardû sekinî”.

Mirov dibîne, ku Kurdistan û bûyerên Avrabûnê, ligor dîroknasên Mezopotamiya û dabûnerîta Cihûdan, bi hev ra hatine dirûtinê. Em ji bîr nekin, ku Berossus di sedsala 3an Berî Zayînê da, Yonathan ben Ûziyel jî di sedsala 4an ya Zayînê da welatê Kurdan wek cîh-wara Nûh binav dikin. Gelo ew haş Ereb û Tirkan hebûn?

Çawa Cihûd hatine Kurdistanê

Wek tê zanîn, li ser Xaka Pîroz 12 hoziyên (eşîrên) Cihûdan hebûn. Tewret [Pirtûka 2an ya Padşahan, 17:5,6] dibêje, ku desthilatdarê Aşûr bi navê Şalmanesir berwelatê Cihûdan dagîr kir, 10 hoziyan sirgûn kir, anî ber çemê Gozan, ango Xabûra îro, û bajarên Medya.

Di navbera sedsalên 6 Berî Zayînê û 4 ya Zayînê da, dîndarên Yahûdî ji bo şirovekirina têksta Tewretê ligor serdema nûjen pirtûka bi navê “Talmûd” (perwerde, tefsîr) nivîsand. Balkêş e, ku Talmûd jî basa Kurdan dike û destûrê dide berpirsyarên Cihûdan, ku ew mirovên Kardû, yên dixwazin bibin Yahûdî, bipejirîne [Talmûd, Pirtûka Yevamot, 16a].

Bi gotineke din, ne hemû Cihûdên Kurdistanê di dema xwe da ji Îsraîlê hatine: Beşeke wan Kurdnijad bûn.

Dîroknas encama daxwaza dînguhastina hinde Kurdan diînin zimên. Ji bo nimûne, mîrekî Kurd Monobaz û dayîka wî li mîrnişîniya Adiyabena dînê Yahûdiyan qebûl kiribû û piştgirya madî dabû Cihûdan. Ji ber ku mîrê Kurdan di sala 46an ya Zayînê da gelek Cihûdan ji xelayê (birçîbûnê) xelas kirin û di salên 66-70an da serhildana wan dijî Împeratoriya Romayê fînanse kir, navê wî di dîroka Cihûdan da bi qelema zêrîn hatiye nivîsîn. Ne behetî ye, ku îro li Qûdsa Rojavayî kûça bi navê dayîka Monobaz, Helena, heye: bi hibrî “Raxov Helena” [IV, 2 rûp. 267], [IV, 12 rûp. 258].

Hewas e, ku heta Pirtûka Talmûdê jî di gelek cîhan da li ser van bûyeran radiweste [Talmûd, Pirtûka Nazir, 3:6], [Talmûd, Pirtûka Pe’ah, 1:1,156 û 4:18], [Talmûd, Pirtûka Megillah, 4:30].

Lê mîrnişîniya Kurdên Yahûdî dirêj dewam nekir: êdî di sedsala 3an da mîrên Adiabenayê bûbûne Xaçparêz û di serdema Îslamê da hoziya wan bi navê Hazbaniya di çavkaniyan da xuya dike.

Cîhê gotinê ye, ku zorbeya Cihûdên Kurdistanê di wê baweriya da bûn, ku ew ji hoziya (eşîra) Benyamîn bûn: Benyamîn yek ji 12 kurên Yaqob (Yaqûb) bû [Tewret, Pirtûka Afirandinê, 35:16-18].

Lê gelo ev 10 hoziyên Cihûdan, yên gerek e hatibûna Kurdistanê, li ku ne? Ligor dîtina oldar û Xwedênasên (teologên) Yahûdî, tenê binemaliya Benyamîn li ser dînê xwe ma, 9 binemaliyên din di nav Xaçparêzên Kurdistanê da heliyane, bi taybetî di nav Asûriyan da [IV, 10 rûp. 1296].

Li Dema Navîn

Hoziya Benyamîn li van bajar û navçeyên Başûr cîh-war bûbû: Amediya, Musil, Hewlêr, Helebce, Kerkûk û Xaneqîn. Di sala 1170an da Benyamînê Tûdelayî, gerokê (rawiyarê, rêbiwarê) Cihûdan ji Espaniya (ji bajarê Tûdela, ya di wê serdemê da li bin kontrola Ereban bû) serî dabû Kurdistanê. Di nivîsa xwe da Benyamînê Tûdelayê basa 100 civakên Cihûdan dike, jimara wan 25 hezar, yên ligor wî, “li Kurdistanê dimînin, bi zimanê Targûmê (zimanê aramî) diaxivin, di nav wan da Xwedênas û zana hene” [IV, 10 rûp. 1296].

Li vir jî, çavkaniya Cihûdan navê Kurdistanê hildide, ne Îraqa Bakur yan Tirkiya Başûr-Rojhilat!

Li gelek bajaran tarên Cihûdan yên taybetî hebûn. Lewma heta niha, ji bo nimûne, li Helebcê tara Cûlekan maye. Kevintirîn şehrê Kurdistanê, li ku Cihûd ji serdema Asûryan da cîh-war bûbûn, Hewlêr e. Ji wê girîngtir, Hewlêr wisa jî navenda mîrnişîniya Adiyabena bû. Herweha di warê dînî da, Hewlêr risteke mezin di dîroka Yahûdiyan da lîstibû, çûnke li wir gelek zana û ronakbîr bi pirsgirêkên dijwar va mijûl dibûn. Ji bo nimûne, di dawiya sedsala 12an da li Hewlêrê gengeşeyeke tal û tûj di navbera du oldaran di derheqa pêşeroja civaka Cihûdan da çê bûbû. Di serdema Osmaniyan da jî civaka Cihûdan li Hewlêrê rûniştibû, lê çavkaniyên Cihûdan jî diselmînin, ku eskerê Tirkan zulm û zordariyê dijî wan dikirin. Belê, herçend niha rayedarên Tirkan xwe li ber Cihûdan şîrin dikin jî, xerabiya Osmaniyan ne ji bîra Kurdan diçe, ne jî ji bîra milletên din!

Mezintirîn bajarê, li ku niştecîhên Cihûd li Dema Navîn liserhev dijîtin, Amediya bû. Ne dûr e, ku mirov Amediya çawa paytexta nefermî ya Cihûdên Kurdistanê binav bike. Eger Benyamînê Tûdelayê me haydar dike, ku di sedsala 12an da li wir 2 hezar Cihûd diman, destnivîseke din basa 25 hezar Cihûdên Amediyê dike. Name û jêderên birêvebirî (îdarî, admînîstratîv) destnîşan dikin, ku heta dawiya sedsala 16an ev gewretirîn bajarê Kurdistanê ji bo Cihûdan bû. Hurmet û giraniya rabbînên Amediyê li hemû Kurdistan û Azerbeycanê dihate pejirandin. Civaka dewlemend di salên 1228an û 1250an da li wir du kenîseyên (bi hibrî, Beyt-Knesset) ciwan şên kiribûn, piştî ku kenîseyeke din di sala 1220an da li Musilê hatibû avakirin.

Ji sedsala 16an da rewşa aborî û siyaseta Kurdistanê bi giştî û bawermendên Yahûdî bi taybetî têk diçû, herçend jiyana wan ji jiyana Cihûdên Îran û Kafkasê xweştir bû. Cihûdên bajarvan maldar û xwedîpêşe – hesinkar, zêrger û soldirû – bûn. Rêjeya wan li gundan jî mezin bû û ev yek taybetmendiya Kurdistanê ye. Ji bo nimûne, li Ewropayê û welatên Misilmanan piraniya Cihûdan bi pêşeyên serkeftî û peran va mijûl dibûn, lê li herêmên Kurdan gundên Cihûdên cotkar hebûn: % 20 li Başûr û % 15 li Rojhilat. Li aliyê din, axa û begên Kurdan bi xwe xwedîpere bûn û bi xwe pirsên madî çareser dikirin, bê alîkariya Cihûdan. Cihûd digel Kildaniyan, Asûriyan û Sûriyaniyan endamên sîstema hozî (eşîrî) bûn. Bêguman, ev belgeya kevinariya Cihûdan li Kurdistanê ye.

Çawa tê zanîn, berî ku Tirkan xweseriya Kurdan rakirin, Kurdistan welatekî dîrokî, pirziman û pirçand bû. Cewaziya dîn û zimanan nedibû sedema dutîretiyê di navbera Misilman, Êzdî, Kakeyî, Cihûd û Xaçparêzan da. Ew hemû di naveroka yekîtiya civakî (pergala derebegî), xwenasîna Kurdistanî û zanebûna zimanê kurdî da dijiyan.

Ji malbatên navdar li Kurdistanê em dikarin navên Adonî (yan Barazanî), Mîzrahî, Dûga û Herîrî hildin. Ji wan binemaliyan gelek helbestvan, rabbîn û zana der ketin, yên sê zimanan dixebitandin – kurdî, aramî û hibrî. Ji ber ku jiyana giyanî li ba Kurdan gelek bi pêş ketibû, Yahûdiyan jî xwe bi bîr û baweriyên xwe va digirt û kûltûra xwe ji Cihûdên welatên din paktir parast. Ji bo nimûne, îro jî li Îsraîlê tenê Cihûdên Kurdistanê cejna Saharana, ya ji dema Babîliyan maye, derbas dikin [I], [IV, 10 rûp. 1295-1301].

Wisa jî he was e (balkêş e), ku tenê li Kurdistanê, serokeke jin li ba Cihûdan hebû: li herêmên din kes destûr nedida jinan, ku li ser babetên dînî bixebitin. Ji bo nimûne, di dawiya sedsala 16an û destpêka sedslala 17an da, jinek bi navê Asenath Barazanî bat Samûel bûbû seroka yeşîva, ango medreseya dînî, li Kurdistanê û ewê gelek pirsên dînî ji hemû Cihûdên cîhanê re şirove kiribû [I rûp. 35-40,157,164,198,205], [IV, 4 rûp. 204].

Serhiladana Dawid Alroy

Di destpêka sedsala 13an da Yahûdiyên Rojhilatê hêviya hatina Mahdî bûn. Ligor baweriya wan, zeman hatibû, ku hemû Cihûdên cîhanê li ser Xaka Pîroz kom bibin û ji desthilata Yezdan kêfxweş bibin. Pêşbîniya wan ew bû, ku ji bawermendên rasteqîn yek xwe pêş bixe û bi navê Padşahê Îsraîlê serkêşiya hemû mirovên Yahûdî bike. Sedem ew bû, ku hêzên Xaçparêzan hem li Ewropayê, hem jî li Rojhilata Navîn bêrawestan êrîşan dijî Yahûdiyan dikirin û wisa diyar bû, ku tukes nikare Cihûdan xelas bike. Balkêş e, ku navenda vê rêxistina dînî û siyasî Kurdistan, welatê hevkariya olan û gelan, bû.

Ev şoreşa giyanî li Kavkasê di sala 1211an da destpê bûbû û bi zûtirekê gihîşte bajarê Amediyê. Li wir, di malbata Dûgî da, xortek bi navê Menahem ben Solomon îbn Dûgî xwe wek serdar destnîşan kir û piştgirya Cihûdan qazanc kir. Ji ber ku bi tîpên erebî paşnavê wî şaş hate xwendin, ar-Rûhî dewsa ad-Dûcî, li Ewropayê ew çawa Alroy tê nasîn. Navê Dawid ewî bi xwe li ser xwe kiribû, çûnke gel hêvîdar bû, ku ew rista padşahê Îsraîlê bilîze.

Ne tenê serdarê Cihûdan, lê wisa jî amadekarê îdeolojiya serhildanê Efrahîm ben Azariyah serokrabbînê Kurdistanê bû. Bi dîtina wî, Dawid Alroy hêjayê rista xwe bû, ji ber ku ew mirovekî bi bandor û zana bû, Xwedênasiya Îslamê û Yahûdiyan li Bexdayê xwendibû û gelek zimanan zanibû. Sedemeke din jî girîng bû: Amediya li ser rêya stratejî di navbera Kafkas, Riha (Urfa) û Qudsê da û navenda Yahûdiyên Rojhilatê bû. Dawid Alroy nameyek ji hevbawermendan ra nivîsî: “Niha dem hatiye, ku Hêzdarê Mezin milletê xwe biîne li ser hev û bi xwe ra bibe bajarê pîroz Qudsê”.

Zorbeya Cihûdên Xoy, Selmas, Wirmiye, Tewrêz û Maraxayê bersîveke erênî dane Dawid û bi coşeke mezin bûne beşdarên şoreşê. Pêwîst e mirov bibêje, ku ji ber dijminatiya Cihûdan dijî Selcûkên Mûsilê, Kurdên Êzdî jî pişta Dawid Alroy digirtin. Malbata Zengî gelek Êzdiyan êşandibû û ev derfetek bû, ku Êzdî heyfa xwe hildin. 

Gotinek di nav gel da bela bûbû, ku Selcûkan Dawid girtibû, lê ew li ser baskên milyaketekî ji zîndanê firî bû. Lê Tirkên Selcûk baweriya xwe bi çîrokan nedianîn: wana yekcar Dawid Alroy kuşt û guman nedikir, ku ev serhildan têk çû. Lê bi hezaran hêviya Mahdî bûn û bi salan çekên xwe bernedidan. Piştra, ji bo Cihûdan zelal bû, ku serdema xelasiyê hên nehatiye, û aramî dîsan kete jiyana wan ya rojane [IV, 10 rûp. 1296-1299].

Romaneke Benyamîn Dîsraelî, ya bi înglîzî hatibû nivîsandin û niha ji bo gelek zimanên din hatiye wergerandin, bi rengekî wêjeyî basa serhildana Dawid Alroya û Kurdistana Dema Navîn dike [III].

Bandora Çanda Kurdistanê li ser Cihûdan

Berî her tiştî, mirov pêwîst e di derheqa bandora Zerdeştiyê li ser bîr û bûçûnên Yahûdiyan da du peyvan bibêje. Lêkolînerên dînî baş dizanin, ku gelek ferişte û milyaketên Yahûdiyan ji baweriya Zerdeştiyan ya gerdûnî hatibûn wergirtin. Hizra Reqîbê Yezdan, Satan, jî li Kurdistanê peyda bûbû, ji ber ku ligor dînê Zerdeştiyan, Ehrîman dijberê Ehora Mezda bû. Wisa jî Pira Çînwatê, li ser kîjanî miriyên Zerdeştî derbas dibûn, kete dabûnerîtên Yahûdiyan û piştra Xaçparêz û Misilmanan.

Li aliyê din, sazbendiya (mûsîka) Cihûdên Kurdistanê li ser bingeha stran, laok û heyranên Kurdan ava bûye. Cihûd bi kurmancî distiran û carnan goranî û kilaman werdigerandine zimanê aramî. Îro jî li Îsraîlê Cihûdên Kurdistanê bi kurdî distirên û sema û reqsên welatê me digirin. Lêkolînerên îsraîlî jî mîna Gerson-Kiwi û Idelsohn giringiya çanda Kurdan ji bona mûzîka Cihûdan dipejirînin [IV, 10 rûp. 1299-1301].

Zor girîng e, ku Cihûdan ne tenê bi aramî û hibrî, lê herweha bi zimanê kurdî jî têkstên dînî diafirandin. Ji bo nimûne, tê zanîn, ku wana li Kurdistana Başûr hinde nivîsên pîroz wergerandibû kurdî jî [IV, 10 rûp. 1299].

Di warê taybetmendiyên derûnî da jî, du hezar salên jiyana digel Kurdan karîgariya xwe nîşan dikin: Cihûdên Kurdistanê serberz, serhişk û şerkar in. Lewma li Îsraîlê ew di kariyera leşkerî da bi ser dikevin, mîna Wezîrê Parastinê yê berê Îtzhak Mordexay, yê xelkê Aqra ye.  

Rizgarîxwazî û mêrxasiya wan di kesayetiya Moşê Barazanî da jî xuya dike. Moşê Barazanî (1928-1947) zarok bû, dema malbata wî ji Kurdistana Başûr hate Qudsê. Li wir Moşê Barazanî digel Îshaq Şamîr û Menahem Begîn bûbû endamê saziya “Lehî”, ya ji bona avakirina dewleta Îsraîlê çalakiyan dikir. Ji ber vê yekê, ligor biryara Dadgeha Eskerî ya Înglîzan, Moşê Barazanî hate kuştin, lê îro li Qudsê kûçek li ser navê wî heye [Daxuyaniyên Internetê].

Zivirandina Cihûdan ji bo Îsraîlê

Berî ku Cihûd biçûna Îsraîla nûavakirî, dora 200 civakên wan li Kurdistanê hebûn: 146 li Başûr, 19 li Rojhilat, 11 li Başûr-Rojava û 11 li Bakur. Di salên 1950-51an da wek encama operasyona “Ezra û Nehemiya” piraniya Cihûdên Başûr li Bexdayê kom bûbûn û li balafiran gihîştine Îsraîlê [IV, 10 rûp. 1298-1300].

Piştî şerê Kendavê, di sala 1991an da, xebatkarên hewlekariya Mossadê 1170 Cihûdên mabûyî birine Îsraîlê. Lê ligor rojnameyên îsraîlî, tenê 80 kes li wir man, yên din nikaribûn dûrî Kurdistanê teyax bikirana û niha li Amerîkayê dijîn.

Belê, jiyana wan li Îsraîlê, li ku jimara Cihûdên Kurdistanê nêzîkî 300 hezaran e, babeteke biserxwe ye. Lê balkêş e, ku çendik-çend komelên wan li Îsraîlê hene û guhên wan herdem ser bûyerê Kurdistanê ne.

Têbînî

Kurtehiyên vê lêkolîna han di kovarên „Havîbûn“ u “Hîwa” da hatibûne weşandin.

Jêder  

Du girîngtirîn çavkaniyên dîrokî û dînî ev in: Pirtûka Pîroz ya Tewretê û Talmûd (ango Tefsîra Zanayên Yahûdî). Herweha, min di lêkolîna xwe da ev pirtûk û gotar xebitandin:

I. Ben-Jacob, A. Qehîllot Yehûdey Kurdîstan [Cemawera Cihûdên Kurdistanê], 1961.

II. Burstein, Stanley Mayer. “The Babyloniaca of Berossus”. Sources  and  Monographs. Sources from the Ancient Near East, 1, 5. 1978.

III. Disraeli, Benjamin. Wondrous Tale of Alroy, 1839.

IV. Encyclopaedia Judaica, 1971.

V. Finkelstein, J.J. “The Genealogy of the Hammurapi Dynasty”. Journal of Cuneiform Studies, 20, 1966.