Dr. Zorab

Deh Rawêj

I

Berî çend salan, lêkolînerên ewropî li qeraxên Nînewê destnivîsek dîtin. Zimanê têksta, ku baş hatibû xweyîkirin, nêzîkî zaraveya Kurmancî bû. Lê ji bo ku dilê Tirkan ji vê belgeya dîrokî neêşe, ev têkst hên nehatiye weşandin. Hêjî kopipyên vê destnivîsê di namexaneyên girtî yên Vatîkan û Yerûşalîmê de bi dizîka ve hatine peydakirin û veşartin. Heyf û mixabin, ku tevaya destnivîsa Nînewê neketîye destê me, lê bi riya xêrxwazên Kurdan beşeke wê li ba me heye.

II

Mêjûya vê destnivîsê 18ê Adara sala 612an Berî Zayîna Îsa, sê roj pêşiya ku artêşa Desthilata Mad, ango Medan, peykara dawî li dijî Aşûra Zordar destpê bike. Serdarê Madan î navdar Key-Uvaxşasra diferime û konên eskerê xwe li deşta ber çemê Gozanê, navê kîjanî wê paşê bibe Xebûr, radixe. Wateya peyva “Key” di zimanê Madan de Padişah bû, “Uvaxşasra” jî Desthiltadariya Madan bû. Lê gelên ji Aşûra Zordar rizgarkirî ji Key-Uvaxşasra re digotin “Kiyaksar” yan “Serdar”. Bi van navan ve ew kete dîroka mirovahiyê.   

III

Êvarê, dema mezinên Madan armancên xwe hevber dikin, Babîliyên hevpeyman jî nakokiyên di navbera sê serleşkeran de çareser dikin, merivek nêzîkî nobetdarên fermangeha Kiyaksar dibe û dixwaze Serdar bibîne. Cilên wî yên kesk û reş, çûyîn-hatina wî ya bêdeng û axavtina wî ya qiriq bi eşkere dikin, ku koka wî ne Arî bû. Nivîskarê Serdarê Madan, Rûgerm, vê bûyerê li ser dara pirtûkê dihêle.

IV

Rûgerm jî, wek Kiyaksar, ji Mannayê bû. Manna navenda Desthilata Mad bû, ku ji şeş herêman pêk hatibû. Paşê, gelên Kurtî û Manna, yek cengawer û koçer, yê din jî sazûmankarê mîriya bi navûdeng û bêhempa, wê bibin neteweyek û bi navê Kurdmanc kul û şanaziya Mezopotamiyayê di nav sal-zemanan re bikişînin. Lê niha Rûgerm weha dibêje:

V

Xuya ye, ku ev mêhvan ne meriv, lê giyanek bû. Ewî xwe çawa xwedavendê gelê Biyabana Jêrîn,  ji kîjanî re wê Arabiya Felîks bê gotin, da nasîn. Rûgerm navê wî behetî û giran dibîne, lê dinivîse, ku ew giyan, ango ew xwedavend, bavê sê qîzan bû:

- Ez îro hez dikim, bi te re, ey Serdarê heşyar û milestûr, peymanekê girê dim. Were em ji kon-fermangeha artêşa te hebekî dûr kevin.

VI

Kiyaksarê sersam teze ava xahoma vexwaribû û bi Rûgermê dilsoz re dakete lata hêşîn. Hema ew hersê – Serdar, nivîskar û xwedavend – nîv-fersengê çûn û tenê man, mij-dûman li erd-ezmanan girt û çarmedora wan bû tarî-tarîstan.

- Tu dizanî, mêhvanê negazîkirî, ez çu xwedavendan nas nakim. – Kiyaksar helwêsta xwe weha vedikir. – Xwedayê me ji çerxa Zerdeştê Behdînî û vir de Yezdan e. Yezdan e û em nîşanên wî di şêweyên Ahora û Tav de qenc dimeyzînin. Ez dijminên Yezdan yekcar diavêjim bin axa sar! Tu agahdar î, çi hate serê sermestan, yên bîst û heyşt salan li navçeya me cerdevaniya mirdar dikirin?

VII

Mêhvanê Biyabana Jêrîn bihîstbû, ku berî sê salan Kiyaksar serokhozên Skît û Kîmêran serxweş kirin û dane kuştin. Lê îro di artêşa wî de çekdarên Skît û Kîmêr ên Arîregez mil bi mil tev Mad û Babîliyan bûn. Dîsan jî xwesteka mêhvan ji devê wî peqiya:

- Bi dilê te be, ne bi dilê te be - ez dê cîhê hemû xwedavendan li tevaya cîhanê bigirim. Belê, rojgara min wê bi dû hezarsalekê re bê, lê Tu û gelê Te dikanin rawêjên min îro jî bipejirînin.

VIII

Yek: Baweriya xwe bi merivên Kurtî û Manna re nehêne.

Didu: Li himber gişk saziyên din yên gelê xwe raweste.

Sisê: Gava neyar qira gelê te biîne, biratiya wî bixwaze.

Çar: Bila merivên Kurtî û Manna biwêrin rexneyan li min yan Yezdanê Mezin bigirin, lê bila ew newêrin, rexneyan li serokhozên xwe bigirin.

Pênc: Eger yekî leheng û jîr rexneyan li serokhozên xwe jî girt, mafê wî tuneye, ku şaşiyên saziyên xwe binirxîne.

Şeş: Hûn ji gelên din re bibin ferişte, lê bira û pismamên xwe bipertînin.

Heft: Hûn peyvên neşîrîn di nav xwe de bixebitînin, lê bi biyaniyan re bi zimanekî nerm û xweş biaxivin.

Heyşt: Tu Serdar î û lewma bi destûr î, ku gelê xwe şerpeze bikî, da ku ew ji te bitirse, hez bike û bibe cangoriyê te.

Neh: Gava dînê min bi destê şûr û derewan li şeşderê bela bibe, Hûn jî navê min hildin û dînê bapîran biperçiqînin. Bila neviyên Kurtî û Manna bibin bendeyên min û neyarên sincê xwe.

Deh: Rê nede xwenda û zanyaran; Bila ramana azad geş nebe.

IX

Rûgerm dinivîse, ku Kiyaksar axavtinên bêkêr rawestandin, pişta xwe da giyanê Biyabana Jêrîn û vegeriya ba artêşa xwe ye bêtirs. Peyama xwedavendê dengqiriq heşê Serdarê Madan nebirî û wî meramên Xwedayê Mezin anî sêrî. Sê roj derbas bûn, Madan Aşûra Zordar rûxand û Niştimaneke herherî ji Kurdmancan re afirand. Rûgerm weha kuta dike:

X

GUTINENDI DIROZIN HYE BIYABAN, KA BAB HYE SREYE DUHTAN BÛTA, DEL HYE KEY-UVAXŞASRA SARD HÊLÎN. EWET PAYTÎ XWATO KERD, AŞÛR HYA NAPAK XERAW KERD

ango

„Gotinên dirozinê Biyabanê, ku bavê sê dotan bû, dilê Kiyaksar sar dihêlin. Ewî bi ya xwe kir û Aşûra nepak xerab kir.“