Dr. Zorab

Konferansa Navenda Havbn li ser Kerkk

Yek ji navendn lkoln weann kurd, yn li Ewropay xebata hja dikin, nav Havbn, ango Xerbiy, li xwe kiriye. Ew bi pitovaniya zanayn Kurd kovareke zanist diwene konfernasn bi serencem amade dike. Heyf mixabin, l ji ber bikaranna tpn ereb nivsn v Navend, her wek tevaya jiyana rewenbr li Bar Rojhilat nagihjine welatparzn Bakur, Rsiya Ewropay. Wisa xuya ye, ku tpn ereb bne bingeheke xwezanna gel me li Bar em bikin-nekin, cudahiya alfabtan w veqetandina ramyar di navbera Kurdan de xurtir bike. Di v rewa destkir de kar barn kesn, yn herdu alfabtan dizanin, ev e, ku pireke ragihandin ji xwendevann Kurd re ava bikin.

Babeta Kerkk tucar giringiya xwe winda nake: ev mna Mahabad, Amed Drsm nana serkeftin yan tkna projeya me ya netewey ye. Cih gotin ye, ku ligor pniyaza ferm ya Partiya Demokrata Kurdistan, Kerkk wek paytexta herma Kurdistan di naveroka Federasyona raq de hatiye destnankirin. Serokatiya hukumeta Bar li Hewlr gelek caran ji Tirkan Ereban re zelal kiriye, ku ew Kerkk ten di nav snorn Kurdistan de temae dike. Herweha Yektiya Nitimaniya Kurdistan hukumeta Bar li Silmaniy tdikoin, ku taybetmendiya pirsa Kerkk ji raya navnetewey re irove bikin.

Lewma min bi dil can daxwaza rvebirn Havbn pejirand ez wek moderator li Konferansa Siyaset Paksaz Nejad Rejm raq le Nawey Kerkk da bedar bm. Ev konferansa han di 29 Hezrana 2002an de li Berln bi amadebna 70-80 zana siyasetmedarn Kurd hinde dostn Kurdan derbas bb. Ji bext re, endamn Kongra Newtewiya Kurdistan, yn ber niha, cih xwe li Konferans girtibn.

Di avahiya Konferans de avn mvanan li pirtkn hewas li ser ramyar wjeya Kurdistan diketin. Wek mnak, ez ten navn van pirtkan hildim: Hasankeyf darf nicht untergehen Die Zerstrung Kurdistans: GAP (bi alman), raq tawan cnosayd (bi kurd ereb), Jiyanngariya Ebdurrizaq Bedirxan, Dibjin (rok vanokn Sebr Botan) dwann helbestvanan.

Konferans bi branna ehdn orea tevaya Kurdistan destpb. Pitre, amadekarn Konferans Mohsen Osman Salim Casim civn bi ferm vekirin ngareke git ji guhdaran re bi ekere kirin: Mijara Kerkk bye ergehek di navbera Kurdan dagrkeran de. Eger ji bo me Kerkk navendeke drok, giyan, stratej abor ye, ji Ereb Tirkan re bixudankirina Kerkk ro ji ber nift sib ji ber av girng e. Di ser de j, mirov dikare tkiliyn di navbera partiyn Kurdan de bi gotina Trotsk diyar bike: ne er, ne j at. Ev rewa bwate ji rizgariya me re bye astengiyeke her mezin.

Pitre, Wezr Herm y Hukumeta Bar li Hewlr Felekeddn Kakey, y bi xwe j xelk Kerkk ye, bi kurt mijarn dijwar cixz kirin got: erebandina naveyn Bar siyaseta Dewleta raq ye. Ligor Felekeddn Kakey, derd me mezin ne Seddam e, gewretirn dijber me ovenzma Ereban e. Lewma ne behet ye, ku di saln er raq ran de j erebkirina Kerkk ranediwestiya. ro Bees goristanan j diguhzin gor Ereban ji Bar raq dinine Kerkk, Xaneqn Mendel. Carinan Ereb dibejine me: Bel, i dibe bila bibe, l ev Erebn nhat d 30 sal e, ku li Kerkk dijn kar dikin, zarokn wan li wir jidayk bne, gelo gunehn wan li himber Kurdan i ne? Gelo maf wan nne, ku jiyana xwe li Kerkk dewam bikin. Ez herdem bersiveke wisa didime wan: Eger hn bi v reng diaxivin, maf srayliyan j heye, ku Erebn Filestn bwelat bihlin!

Bi d silavgotina Felekeddn Kakey re, s paneln Konferans pey hev bn. Her panelek bi saza Ekrem Xamo ve destp dib ji s-ar peyamdaran (bi git, deh peymadar) pk dihat. Pit her panelek, bedar mvan diketine gengeeyan rewa Kerkk hem Kurdistan dinirxandin.

Dr. Azad xan siyaseta derxisitna Kurdan ji Kerkk an zimn nan kir, ku rejma Seddam ji ber s sedeman ber Kurdn Kerkk dida: 1) eger neferek malbat li dervey bajr dij; 2) eger kesek di malbat de pmerge ye 3) eger di tarek yan naveyek de rjeya Kurdan pir zde ye. Bi dtina Azad xan, em pwst e, belgeyn serok KNK smet erf Vanl ji xwe re bikin bingeh, y di dema xwe de hejmara xwendekarn Kerkk statstka nitecihn v herm dab ber hev. Bel, ji bo me Kurdan ten rewa demografiy di sala 1957an de, ber orea raq ya Temmza (Trmeha) 1958an, areser ye. Herweha Azad xan nimneyn teknk ji erebandina Kerkk pk guhdaran kirin: herend endaziyarn raq riya tromblan di navbera Kerkk Silmaniy de pniyar dikirin, hukumeta raq, ya siyaseta apartheyda Afrka Bar dubare dikir, riya Kerkk-Bexday ava kir.

Wjener navdar Hemeseyd Hesen li ser du romann di derheqa Kerkk de rawestiya bi ekere kir, ku dijbern stratejk wek srayl Ereb li Quds (Yeralm) berjewendiya romanan ji bona bidestxistinn herman gelek ba tgehtine. Bel, rista helbestan j di orean de mezin e, l helbest ji soz dilgermiy tne afirandin. Roman ne mna helbestan in: ew wayn mecaz bi kar dinin, l sedemn drok aristan herdem di ber avan re derbas dikin. Romannivs ser kaxeza sp nanivse: i bixwaze, binivse. Her rpeleke roman giranbuha ye bi xewnan, xwn, zordar, biztneweyn gelan pbniyn nihn ve dihte xemilandin. Eger wisa ye, eger Kerkk rista sereke di herdu romanan de dilze, em divt hem faktoran hevber bikin bizanin, ima dema em li Krkk br dikin, neyarn me kna me digirin.

Necat Abdullah, lkolner Kurd ji Firansay, avkaniyn Rojhilatnasan tomar kirin daxuyaniyn Ewropiyan (xasime, Firansiyan) di derbar bineliyn Kerkk de diyar kirin. Ew du teoriyn hatina Tirkmanan bi ekere kir: 1) Tirkmann Kerkk ji serdema rn Selckan dij Bexday li wir dijn; 2) Merivn Tirkziman di erxa Sultan Murad de hatine bajar bajarokn Kurdistana Bar, nke li gundn der-dora Kerkk hem Kurd bn. Bi edan salan, zorbeya belgeyn Friansiyan Ewropiyn din guman nakin, ku Kerkk navenda naveya ehrezr beeke Kurdistan ye. Hinde mvann Konferans prozkirina tkstn Ewropiyan rexne kirin. Wisa helbestvan Kirmanc Hark got: Droknasn Kurd gelek dilpak in bi wayek objektv droka Rojhilat temae dikin. L hesta kurdniy ji me dixwaze, ku em ji br nekin: hem belgeyn Rojavay di xizmeta siyaseta wan dewletan de bn avkaniyn firans, nglz yan amerk riya dagrkirina Rojhilata Navn dion. Herweha, di ferhenga Tirk Ereban de peyva objektv hatiye windakirin: Ew bi armanca standina Kerkk karbarn akadem dikin. Bersiva Necat Abdullah ev b, ku ew hesta kurdniy dide alk, belgeyn nivs tomar dike di aroveya zanistiy de lkolnan dike. Herweha Necat Abdullah got, ku tgna paksaziya etnk (ethnic cleansing) ji paksaziya nejad rastdirsttir e, l piraniya mvanan nrna w red kir.

Droknas bi navdeng endam KNK Dr. Cebar Qadir, y bi xwe j li bajar Kerkk jidayk bye, smnara Siyaset Perawzkirdin Kurd Le Kerkk da pk kir li ser bingeha belgeyn drok bala Kurdan kiande ser v xal: Eger pkhatina ehrn Kurdan bi pilaneke dirjxayan b guhastin, peroja Kurdan wek netewe namne. Baweriya Dr. Cebar Qadir ev e: Bila Tirkman deh salan j li Kerkk bijn ne ssed yan arsed salan dsan j mafn wan ji bo perwerdeya ziman parastina anda xwe heye, l bi mercek: Di naveroka Kurdistan de. Kurd milletek vekir ye rza daxwazn kmneteweyan digire. Mixabin, problema mezin Dewleta Tirk e, ya li bin perdeyn parastina stablteta Rojhilata Navn dixwaze Kerkk tke bin dest xwe. Gava bdadiya Tirkan bi ser ket, w %10 Tirkman mafn %70 Kurdn Kerkk ppes bikin heta ziman anda me j tune bikin. Tirkman herdem dibjin: li Kerkk Tirk ji Kurdan ptir bn, pa Kurd ji gundan kiiyan bajr kirine bin destn xwe. Ez j pirseke weha didime wan: Gelo ew Kurd ji kjan gundan hatibn? Ma ew ji ezmanan yan ji biyabann dr hatibn? Na, ew Kurdn gundn der-dora Kerkk bn, nke gundiyn herma ehrezr Kurd bn. Tirkman li bajar Kerkk cih-war bbn, nke hinde ji wan bi yekniyn leker re hatibn, yn din j wek karmendn Osman di dareta sencaqa Kerkk de cih xwe girtibn. Lbel, metirsiya me hem dagrkirina Tirkan e, hem j rejma Bees e: ew herdu snorn Kurdistan teng dikin. Ji ber ku birvebirn Bexday siyaseta nglzan didomnin, her hukumeteke n w hewl bide, ku hejmara Kurdan li Kerkk km bike.

Yek ji guhdaran bi kese ekere got: ima em ser xwe dixapnin wisa dipeyvin, her wek Tirk Tirkman ji hevdu cuda ne. Nexr, armanca Tirkmanan xeyala Tirkan yek e: Kurdqiraniyek pk binin, Kerkk ji me bistnin awa li Bakur, wisa j li Bar pita Kurdan biknin. Mvanek Ereb, ji Partiya Komnstan, destnan kir, ku bi rast j rejma Bexday siyaseta nglzan dixebitne: Siyaseta nglzan hem wek celladek ser ser gel Kurd sekiniye, hem j hrkirina hem civakn Rojhialta Navn avakirina civakn destkir amade dike. Bi v awah tevaya Rojhilat li bin bandora wan w bimne dutretiya Kurdan Ereban bi daw nabe.

Peyama Huseyn Resl Sergeran, y bi ek karn PDK dikir niha li Berln kovareke Partiya Sosyalst Demokrat diwene, bi gjkirina mejiyn zarok minaln Kerkkiyan ve girday b. Huseyn Resl bi xwe li ser snora Kerkk, li Sergeran hatiye dunyay, bguman rewa herma xwe rind dizane. Ew basa zexta dij agirt xwendevann Kurd kir yeko-yeko mnakn berbiav an zimn. Ew lis er belabna deolojiya gen ya Kemalstan li nav hinde Tirkmanan rawestiya got: Mamosteyn Tirkman li Kerkk bi ldan zordariy zarokn Kurdan fr sirda Dewleta Tirkiy dikirin. Pitre, hukumeta raq navn dibistanan guhart navn ereb-bees li wan kir. Bi gotina Huseyn Resl, Kurdn Kerkk hem ji zexta Kemalstan, hem j ji bdadiya Ereban cef dikinin.

Romannivs   wnek temendirj Abdullah Serrac cara yekem di jiyana xwe de ne li ser edebiyat huner axiv, l droka siyaseta dijmin li himber Kurdn bajar w Kerkk irove kir. Bi texmna Abdullah Serrac: Tirsa min heye, ku ro em nikarin dawa hem hermn Bar bikin, yn Mustefa Barzaniy rehmet ji bona xweseriya (autonomiya) Kurdistan dixwast. Gelek herm d bi seranser hatine erebkirin, hermn din j ro ji destn Kurdan der dikevin. Di wext gengeeyan de, endam KNK Muhammad Salih Amd bala herkes kiande alavn dadwer. Ligor nrna w, zeman me pir km e, ku em ten bi droka buhur ve mijl bibin. Em Kurd gerek e, pilaneke hik realst bidin ber xwe bi pitgiriya biryardarn Rojavay mafn penabern Kurd ji Kerkk mafn vegerandina wan bikine rojev.

Dr.  Nr Taleban, y li Rojavay wek parzer Kurd Kurdistan t nasn, di peyama xwe de destpka paksaziya nejad li Kerkk ngar kir got: Pit sala 1963an nasyonalstn Ereban bi tengav tgehtin, ku li Kerkk, li v navenda petrol, Ereb gelek kem bn. Erebandina v herma drok, ya bi Zagros ve girday ye, gelek merhelan derbas bb: qelpkirina (manplasyona) drok statstkay, anna kolonstn Ereb gorn miriyn wan ji raqa Bar. Herweha, Dr. Nr Taleban bi fireh li ser opozsyona raq ya parvekir statya Kerkk peyv. Ew got, ku eger em koka wan vekolnin desthilatxwaziya wan di ber avan re derbas bikin, em bibnin, ku e hzn dij Seddam ava bne:

1) Nasyonalstn Ereb, yn dij hukumeta niha ne, l raman bferiya Beesiyan dipejirnin. Ne dr e, ku ew kfxwe dibin, ku demografiya Kerkk t guhastin;

2) Hzn Tirkmanan, di nav kjanan de s komn curbicur hene: a) xizmetkarn Komara Tirkiyay, yn Msil Kerkk wek bajarn Tirkan mze dikin heta ji Asriyan j dibjin Hn Tirk in; b) Tirkmann slamst, yn xwe wek raq dibnin Kerkk awa bajarek hevbe y Misilmann Tirkman Kurd destnan dikin; c) endik-end grpn xrxwaz, yn nas dikin, ku Kurdistan welatek e, l statyeke taybet ji bona Kerkk dixwazin;

3) iyn slamst, yn tevaya raq wek welatek Mislimann pirnejad temae dikin. Ew hebna Kurdistan red nakin, l snorn Kurdistan ji bona wan ne girng in: Ser ew e, ku raq ji keda Misilmantiy pda bie;

4) Hzn Ar-Kildaniyan, di nav kjanan de du deoloj bne. Hindek ji wan, dostn Beesiyan Sunniyan, erebandina Kerkk normal dibinin, l gava em basa Kurdistan dikin, yekcar bzar dibin. Li himber wan, Ar-Kildaniyn Kurdistan, yn di naveroka Parlamana Kurdistana Bar de mafn xwe diparzin, peroja Kerkk mna me mze dikin;

5) Komn Lberal, yn bi xwe parekir ne: Gelek ji wana (ne hem) ji prenspa Federasyona raq-Kurdistan re vekir ne bi dilron Kerkk wek navendeke Kurdistan binav dikin;

6) Fermandarn reviyay, ekdar berdevikn arta raq: Ew xwe bdeng dikin, l xuya ye, ku erebandina Kerkk bi dil wan e.

Di dawiy de Dr. Nr Taleban got: areser ten ev e, ku rxistinn Kurdan bi hev re stratejiya netewey bimenin. Roja Kurd bne yek, herkes w rza me bigire amade be, di mesela Kerkk de peymanek digel me biqedne.

Bi d Dr. Nr Taleban re, Hemeceza Salih peyama xwe pk guhdaran kir. Hemeceza Salih bi riya xebitandina wne materiyaln berbiav pirsn endazyar, stratej abor irove kirin. Bingeha axavtina w hem serboriya w ya exs, hem j daxuyaniyn bi nglz bn. Hemeceza Salih basa hewlekariya xurek (Food Security), hewlekariya av (Water Security), girngiya trzm pdviya siparaniya esker (Defense Strategy) kir. Ligor w, li raq 419 cihn nift hene %50 li Kerkk ne. Herweha, Hemeceza Salih bala hzn Kurdistan bi git civaka zdiyan bi taybet kiande v xal, ku gelek cihn nift, yn nexebitand, li herma engal hene. Em hvdar in, ku partiyn Kurdan komn zdiyan dev ji avtengiya dn berdin berjewendiya pirsgirka engal mna berjewendiya Kerkk bikin rojeva siyaseta navnetewey.

Smnardar pain, amadekar bernameyeke Medya TV Ceza engiyan mijara Rol Sermayey Kurd (Petrol) le tror rejmekan raq da bi heral vekir. Ligor analza w ya balk: 1) Nifta Kurdistan bb yek ji dijwartirn sedemn destpka er Chan Yekem; 2) Nift bb bingeha avakirina Dewleta raq ji aliy Brtaniya Mezin ve; 3) Di byern revandina birz Abdullah Ocalan de pirsa bixudankirina nifta Azerbeycan risteke neyn lstb. Herweha Ceza engiyan diyar kir, ku ew ne digel wan Kurdperweran e, yn dibjin: Hn ten ji bona xatir nift basa Kerkk dikin. Bersiva Ceza engiyan ji wan kesan re ev e: Rza mirovan ji samann sirt t. Mirov pwst e, xwarina ak bixwe, ciln rind pak li xwe ke, ava rin vexwe di jiyana modern de bi huner teknolojiy ve mijl bibe. Ji ber v yek, bila Kurd j erm nekin bibjin: Maf me drok heye, ku em bibine xwediyn dewlemendiya xwe ya binerd. Bila rza her jin mrek Kurd ji rza Tirk, Ereb Ewropiyan kmtir nebe.

Pey v Konferansa yekroje, hem mvan bedar ji aliy Komela Awedan ve ji bona Resepsyona Dostaniy hatibne vexwandin. Di r de me dt, ku bi hezaran trombln Tirkan ala xwe bilind kirine, stran dirmn rkar dibjin   serkeftina phola xwe dij Korea Bar bezm dikin. Mvanek bi dilxem got: Tirkan dunya xwar! Di wext xwe de wana li Berln ji tirsa PKK nediwriya bigota viq!

Yek din w sererast kir: Niha at ye, heval. At ye.