Dr. Zorab

Mînakeke Rexnegiriya Wêjenerî

Bi zaravê Kurmanciya Jorîn rexnegiriya wêjenerî pêngavên destpêkê diavêje. Bêguman, eger em rewşa zimanê me li Komarên Tirkiyê û Sûriyê bidin ber çavan, emê bikaribin bi awayekî mend û babetî – bê êrîşên neşêwa – li ser kêmasiyên hem wêjeya Kurmancî, hem jî rexnegiriya têkstan rawestin. Heta îro rewşenbîrên me bi şêwayekî klasîkî û eşkere nivîsên edebî şirove dikin. Bi giştî, gotarên di derheqa roman û kurteçîrokan de ji van beşan pêk dihên:

1)      Nivîskar kê ye, pirtûkên wî/wê berê hebûn yan na,

2)      Hevîra roman yan kurteçîrokê çawan e,

3)      Hinde terîpên vê têkstê digel têkstên gelerî yan nûjen,

4)      Heyf û mixabin, ku em bindest in û nikarin asta edebiyata xwe li ba xelkên bidin naskirin.

Belê, ji bo dema niha nirxandina bi vî rengî bi encam e. Helbet, mafê tukesî tuneye, ku pêvajoya Kurdan e entellektuel derveyî dîrok û pirsgirêkên rojane gotûbêj bike. Mebesta gotara han tenê destnîşankirina rêke din e, bi kîjanê ve em dikarin naveroka berheman ji xwendevanan re zelal bikin. Ev dem ne dûr e, ku bi Kurmancî bi tîpên Latînî jî wê hejmara têkstan pir mezin bibe. Wê gavê êdî herkes nikaribe bi nermî û dirêjahî şirovekirina klasîkî bixwîne. Xwendevanê Kurd wê hem netebitî, hem jî cîhandîtî be. Ewê hêviya rexnegiriya kurt, berbiçav, lê kûr be, da ku ew ji xwe re biryarê bistîne, gelo ev têksta nirxandî ligor balkêşdariya wî/wê kesanî ye, ligor hesta bedewiya ew standart dibîne. Her xwendevanek bi serê xwe pirtûkan hildibijêre: Yek romanên coşdar (lîrîk) hez dike, yekî/a din jî kurteîrokên derî sirûştî (metafîzîk).

Ji ber vê yekê jêrê mînakeke rexnegiriya Rojavayî hatiye pêşkêşkirin. Ji nirxandina nîvrûpel em têdighîjin, nivîskar kê ye, têksta wê bi çendî hêja ye û qelema wê serkeftî ye yan na. Piştre em bi kêfa xwe dikin: Hinde kes xwendina vê têkstê ji xwe re dikin armanc, yên mayîn jî dibêjin „dema me jêre nîne“. Lêbelê, bi hezar şêwayên rexnegiriya nûjen hene û ya hilbijartî nimûneyek e.

Nîlgün Demîrkaya nivîskar û helbestvaneke Kurd e, lê çawa birayên me li Başûr dibêjin, qelema wê bi zimanên tirkî û almanî kaxezan radimûse. Dîsan jî xebata wê ji derd û kulên gelê me şîn dibe û di helbest, kurteçîrok, civînên wêjeyî û niştimanperwerî de xuya dike. Wextê sitiya Nîlgün helbest û kurteçîrokeke xwe ji bo pêşbirka wêjeyî şandin bajarê Almaniyayê Münchenê, ew bawer nedikir, ku nivîsên wê ji yên gencên Almanan qenctir bin. Helbet, mebesta wê prensîpa lîstokên Olîmpî – beşdarî ji serkeftinê girîngtir e – bû. Lê ji bext re, kurteçîroka sitiya Nîlgün bala Komîsyona berpirsyar kişand û şirovekirineke giranbuha ji xwe re qazanc kir.

Kurteçîroka Nîlgün Demîrkaya bi almanî ye: „Trauerlieder im Morgengrauer“. Wateya peyva pêşin „stranên şînê“ ye. Peyva diduan „berbang“ e. Eger em wergerînin, dibe „Stranên Şînê yên Berbangê“. Lê ligor Medenî Ferho, damezirarê dibistana Torî di wêjeya me de, çêtir e, ku em dewsa „stranên şînê“ peyveke taybetî - „dilojarê“ - bikar biînin. Eger wisa be, „Trauerlieder im Morgengrauer“ em dikarin wek „Dilojarêyên Berbangê“ wergerînin.

Rexengirekî profesyonel, yê bi kêmanî 12 salan karûbarên wêjenerî dike, nêrîna xwe li ser kurteçîroka Demîrkaya hîşt. Belê, şirovekirina wî ya bi bandor agahdariya me têr û tijî dike: Bê ku me têksta nivîskara Kurd xwendibe, haya me ji ciwannivîsa wê, wêneyên ew saz dike, êdî heye.

Li pey nirxandineke weha em zêdetir dixwazin, ku edebiyata kurdî bi nivîskar û wêjenerên perweredekirî bi pêş keve. Cihê gotinê ye, ku min nirxandina Matthias Brunisch ji almanî di civîna PENa Kurd de wergerand. Ev civîn ji hêla Dr. Zerdeşt Haco hatibû amadekirin û bi beşdarbûna 26 nivîskar û helbestvanan di dawiya vê havînê de li bajarê Almaniyayê Mülheimê derbas bûbû.

Matthias Brunisch: Kurteçîroka N. Demîrkaya „Dilojarêyên Berbangê“

Di bûyerên kurteçîroka Demîrkaya de cihêrengiya herêmî hatiye berz û pîrozkirin. Xwediya kurteçîrokê basa zext û êşê, basa evîn û dilsoziyê, herweha basa kalbûn û gencîtiyê dike. Bêguman, ev babetên binavkirî di hemû herêm û welatan de peyda dibin. Lê sêwazs xatûna Demîrkaya bala me dikisîne, eger em newêrin peyva „bêhempa“ li wê kin.

Nivîskara Kurd bi vî cûreyî digihîje encama serkeftî: Ew pêtir li ser kar û fûnksyonan radiweste, ne li ser kesan, yên ligor hêvîdariya me gerek e, bibûna lehengên kurteçîrokê. Girîng ev e, ku meriv di rewşeke taybetî de çi dike, ne ku ew çawa û çira ketiye rewşeke wisa. Bi vî awahî pelsengek di navbera herêma nîgarikirî û hemû herêmên cîhanê de dihête avakirin. Ev pelseng, gihîştina vê pelsengê hêza kurteçîrokê ye.

Di ser de jî, awazên destanwarî (epîk) xwe bi kurteçîroka Demîrkaya ve dirûtine. Ew awazên payebilind bi hevokên kurt û zelal, bi wêneyên hewas – carinan naskirî, carinan jî nenas – cihê xwe digirin.

Tiştekî nûjen, ango modern, ev e: Ûcrekirina dem û serdeman, dabeşkirina bûyer û nîgaran. Serdem, bûyer û nîgar ji dema buhurî hatine û berbi paşerojê ve diçin. Armanca wan çerxa pêşiya me ye.

Mirov dikare bibêje, ku kurteçîroka Demîrkaya bi xwe dihête gilîkirin, bê bandora kesekî. Lê dîsan jî em hesteka wisa qazanc dikin, ku kalik – lehengê sereke – soz û daxwazan ji me re vedike. Eger di têksta Demîrkaya de xalên neşîrin hebin jî, ew bi rengekî mecazî û dûrxistî xuya dikin û lewma çavên me naêşînin.

Hinde bûyer ji çarçoveya rastîbîniyê (realîzmê) dûr dikevin. Kengê? Wextê xwezayî diheje, hêmanên neruhber dilipitin, kes jî tevlihevî jiyana sirûstî dibin. Merivên çalakdar wek cixîz dimînin û di tariyê de winda dibin. Kesayetiya wan nehatiye diyarkirin: Karûbarên wan tenê ev in, ku çalakiyan bikin. Gelo kê dikare ji wan mirovan û çalakiyên wan xwe biparêze? Ne axir destên me nagihîjine wan!