Dr. Zorab

Pl Teleki Pirsgirka Kurdistana Bar

Pgotin

Di dema xwe de min beek ji v gotara han bi alkariya Salih Kevirbir di rojnameya Azadiya Welat de (hejmara 226an, sala 2000an) dab weandin. L ji ber ku siyasetmedarn Tirk drok kelevaj dikin, min xwast ku haya xwendevann Hway j ji bingeheke navnetewey ya statya Bar hebe. Di avakirina v staty de siyasetmedar zanay Macar Graf Pl Teleki risteke ern lstib. Graf naneke ddmanza ye diyar dike ku Pl Teleki ji binemaliyeke bi tewar, ango cind b.

Pl Teleki k b

Graf Pl Teleki (1879-1941) li paytexta Macaristan, bajar Bdapet ji dayik bb. Ew dersn ramyar, dadger erdngar li Zanngeha Bdapet xwendin di sala 1903an de bawernameya doktor li wir wergirt. Pitre, ew lkolnn serkeft li ser Sdan Japonyay amade kirin, b endam Akadmiya Zaniyar ya Macar gelek saziyn zanist yn navnetewey.

Ber destpka er Chan Yekemn, Pl Teleki, herend j endam Parlament b, xwe dr pirsn ramyar digirt. L di saln r de, Teleki di arta Avusturya-Macaran de bi p ket b Sekreter Duyemn y Wezrxaneya Parastin. Di sala 1919an de, Teleki b wirmend erdngar ji bo anda (delegasyona) Macaristan di Goftugoyn Atiy de, yn li Firansa derbas dibn encameke bedbext ji gel Macar re ann: Li gor peymana Triyanon, snorn w dewlet hatin tengkirin rjeyeke mezin ji nitecihn Macar li dervay welt ma.

Di navbera ern Chan Yekemn Duyemn de, Pl Teleki xebata zanist ramyar bi hev re dikir, kovaran der dixist, bb wezr, serokwezr nner Macaristan di civnn navnetewey de. Graf Pl Teleki ji wan siyasetmedaran b, yn bikkirina Macaristan qebl nedikirin meram dikirin ku encamn er Chan biguhrin.

Dema er Chan Duyemn destp b, Teleki Serokwezr Macaristan b, l nedixwast siyaseta rre bidomne. Bi hizra w, Almaniyay gelek prenspn xaparz ewrop ppes kirin ji ber v yek Macaristan gerek e, pwendiyn xwe digel Firansa Brtaniya Mezin sererast bikira.

Di meha Adara 1941an de, Graf Pl Teleki pir neraz b ku Almaniyay bi zor Macaran dij Yugoslaviya rawestandin: Ev yek dij peymana netadariy b, ya di navbera Macaristan Yugoslaviyay de heb. Dema razxwazn w vala man arta Macaristan Bakura Yugoslaviyay dagr kir, Teleki ji erm bzariy xwe kut. Graf Telek bi mrxas leheng xatir xwe ji jiyan xwast di nameya daw de weha nivs: Ji tirsa me peymana xwe seqet kir. Wisa j, me peyama xwe ya Moha (destebratiya Macar Serban dij Osmaniyan) ji br kir.

Ji bo v pngava ciwamriy, Pl Teleki li ba gel xwe di nav raya nevnetewey de bye xwediy rzeke bilind.    

Dtinn Teleki di Derheqa Netewetiy de

Balk e ku Graf Pl Teleki desthilatdariya Osmaniyan li Macaristan wek rpeleke re didt digot: Dagrkirina Tirkan byereke pir mezin ji bo arensa Macaristan b: Ew em btap kirin bandora w heta er Chan Yekemn didomand.

Cih gotin ye ku Telek nivsn girng li ser hizra netewey ji me ra htin. Helbet, ne titek nihni ye ku hem li Kurdistan, hem j li Macaristan, welatparziya Dema Navn bi dewleta derebeg ve girday b: Arstokras na bingehn ji bo dewletn caran b. Ji ber v yek erefxan Bedls Kurdistan awa dewleta binemaliyn axa began dinirxand. Li aliy din, xwediy eposa macar Mikls Zrnyi (Mklo Zrn) j dinivs ku ew pirtka xwe pk malbatn Macarn arstokrat dike amade ye, dilopeka xwna xwe ya pain j qurbana wan bike, ji ber ku ew in koka hizra Macar Memleketa Macaristan.

Li vir gotina Pl Teleki rastdirst xuya dike: Neteweya siyas ro cih arstokrasiya kevin girtiye.

Teleki Pirsgirka Kurd

Em dikarin bi kurt li ser rista bhempa ya Teleki di zelalkirina rewa Kurdistana Bar de bisekinin.

awa rind t zann, ligor Peymana Sevres ya sala 1920an, merceke autonom ji bo Kurdistan heb. L ji ber ku Kurd bparz mabn, neyarn wan di Lausanne de, di sala 1923an de, mafn Kurdan yn netewey perqandin. Wek encama wan byeran, hem Komara Tirkiy, hem j Brtaniya Mezin diviyan, bibna xwediya mandata li ser wlayeta Msil (binavkirina wan axan ji bo Kurdistana Bar). Ev herm d dikete nav snorn Iraqa destkir. Gotbj neheziyn di navbera herdu dewletan de bsemer bn, paeroja Wlayeta Msil bb babeta agahdariya Civata Neteweyan (League of Nations).

Di 30  Ilona 1924an de, Civata Neteweyan biryareke girng stand: Komsyoneke ferm gerek e, daxuyan hizrn xwe li ser w herm pk raya navnetewey bike. Bi ztirek komsyoneke wisa b. Endamn w s kes bn:

Wirsen, Wezr Swd, y serpertiya komsyon dikir;
Paulis, Serokleker Belkay
Graf Teleki, Serokwezr ber y Macaristan.

Wek erdngarzanek bi navdeng, Teleki zanay snoran b karn w j di komsyon de hem ji bo Kurdan, hem j ji bo xwedderketina petrola Kurdistana Bar gelek girng bn. Ji bil v yek, pey er Chan Yekemn, Macaristan tky birndar mab. Lewma xebata Graf Pl Teleki di Komsyona Navnetewey de ji Macaran re hem naneke hurmetiy b, hem j bb avkaniyeke hatina dirav.

Bel, Komsyona Civata Neteweyan ser da devera Msil, li wir lkolnan kir pniyazeke drok da dest Civata Neteweyan. Endamn Komsyon bi taybet Graf Pl Teleki gihtine encameke wisa: Ji bona areserkirina dirjxayan divt, dewleta Kurd li Wlayeta Msil were avakirin naskirin. Mixabin, redkirina v pniyaz heta niha dibe sedema komkujn Iraq zimandirjiya ovenstn Tirk.

Di rapora komsyon de, Teleki nrnn zanist etnograf cihbicih dike weha irove dike:

Kurd ne Ereb in, ne Tirk in, ne j Faris in, lbel pwendiyn wan nzk bi Farisan re hene. Kurd bi zelal ji Tirkan cudah ne, ji Ereban hn cudahtir drtir in.

Dokmenta ferm ya Civata Neteweyan nas dike ku Kurd netewayek serbixwe ye hjay hem mafn ji bo dewleteke seraza ye:

Eger argmenta etnkiy bi xwe girng were dtin, pwst e, Dewleta Kurd ya serbest ava bibe, ji ber ku rjeya Kurdan li wir [wlayeta Msil] 5 ji 8 e. Wek din, eger areseriyeke wisa hate nirxandin, hem zd, yn bi koka xwe mna Kurdan in, hem j Tirk [Tirkman] j, yn bi hsan di nav Kurdan de tne buhujandin (helandin), gerek e, wek Kurd werin jimartin. Bi hev re, rjeya wan dibe 7 ji 10 (70%) ji nifsa herm.

Bguman, ev belgeya zanist w tucar berjewendiya xwe winda nake. Balk e ku Pl Teleki Tirkmanan wek pirsgirk nedidt: Bi dtina w, Tirk bi git di nav Kurdan de z dibuhujin (dihelin), l asmlekirina Kurdan ne rewa ye.

Bandora Kurdistan li ser Lkolnn Teleki

Ne dr e ku serboriya Teleki ya li Kurdistana Bar wergirt, kargariyeke mezin li ser nrnn w yn zanist htb. Ji bo nimne, lkolna Teleki The Migrations of the Peoples Rapora w ji bo Konferansa Pars li ser Guhartina Snoran ya Atiyane ya di sala 1937an de civiyab, Kurdn wlayeta Msil dike mnakeke berbiav ji dtinn w yn git re. Armanca Teleki ev e ku s hizrn sereke biselimne:

1) Ji bo tgehitina snorn netewey navnetewey, ne ten rjeya civakn etnk girng e. Eger em dixwazin rewa snoran zelal bikin, pwst e, em cudah tevlihevbna civakn etnk binirxnin. Ji bo nimne, di xerteya Msil de, Pl Teleki navn civakn bi zimn dn destnan dike dibje: Snorn ramyar dar divt, bi giran li ser tevlihevbna grpan nzkbn-draya wan raweste.

2) d demeke dirj e ku areseriya keyn netewey ji xaln teor destp dibe. Lewma ben Peymann At ten bi prenspn dadger ve arensa kmneteweyan dinirxnin. Heyf mixabin ku xizmetkarn dewletan zanayn v pirsgirk guh nadine mercn herman yn taybet.

3) Wek mirovek dndar xaparzek dilsoz, Teleki didt ku eger em basa gelan dikin, berjewendiya ziman bhempa ye, l ew nikare hem xalan bi ekere bike. Wek mnak, Teleki dinivs ku zd gelek nzk Kurdan in, l bi cext ne Kurd in. Helbet, byern ber ngareke wisa di nav biyaniyan de saz dikirin, l ro nakokiyn ol di nav Kurdan de hatine rxandin em mna netewayek giht didin distnin serhildan bin, hilbijartin bin yan berxwedana and be.

Pagotin

Iro siysetmedarn Kurd bi yekdeng sond dixwin ku em serxwebn naxwazin ku hinde mafn git ji kerema dagrkeran tra 50-mlyon Kurdan dikin. L Rapora ferm ya Civata Neteweyan ku li ser bingeha zanistiy hatib amadekirin nrevaniyn Graf Pl Teleki basa titek din dikin:

- Kurd ji ber drok, pergala civak, ziman, and demografiy gerek e, bibin xwediyn dewleteke seraza;
- B areserkirineke wisa keyn herma di navbera Tirkiy Iraq de w enzel bderman bin;
- Gel Kurd anda w wisa bi hz in ku dikarin kmneteweyn Tirkziman di nav xwe de birvebibin;
- Kurd wek yekgirtina na derebeg li Dema Navn xwediy xak ziman pevghand neteweyek serbixwe ye.

- Biryarn hem dewletan, hem j yn navnetewey di derbar zelalkirina snoran de pwst e, taybetmendiyn her hermek (rje tkiliyn gel dnan) di ber avan re derbas bikin. Li gor v irovekirin be, taybetmendiyn welat Kurdan ji hem xaln teor yn njen snorn nexwezay krtir in.

Bguman, em bi dilron navn mirovn navdar, yn layendarn rizgarbna Kurdistan bn, di branna xwe ya geler de xwey dikin. awa Kurdek y li Macaristan dij - Doktor Mistefa Msa - di rojnameyek de nivsb: Iro, ax Kurd xwediyn hem alavn apemeniy ne endik-end televzyonn ezman j bi kar dinin, xelk w bhtir bizanibe, Graf Pl Teleki k b. Em di aliy xwe de hvdar bin ku rojek paiyek Teleki bi rmet w xuya bike.


Jder

Ghassemlou, Abdul Rahman. Kurdistan and the Kurds. Prague, 1965.
Mousa, Moustafa. "Trtnelmi kurdkrds" [Pirsgirka Kurd ya drok]. 168 ra (rojname). Budapest, 19.08.1999.
Teleki, Pl. The Evolution of Hungary and its Place in European History. New York, 1922.
Teleki, Pl. Magyar nemzetisgi politika [Ramyariya Macaran li himber kmneteweyan]. Budapest, 1940.
Teleki, Pl. "The Migrations of the Peoples". Fldrajzi Kzlemnyek, hejmarn 9-10. Budapest, 1936.
Teleki, Pl Andrew Rnai. Memorandum on the different types of ethnic mixture of population. Paris, 1937.
Tilkovszky, Lornt. Pl Teleki (1879-1941). Budapest, 1974.