Dr. Zorab

x Ad, zdat Kurdewar

Pgotin

Nav x Ad kur Musafir (x Ad bin Musafir) ji bona zdiyan hem welatparzn Kurd girng e. Rista w ya drok ji ber gelek sedeman bala me dikine.

1. Ber her tit, di serdema x Ad de siyaseta der-dora Xaka Proz (dijberiya Xaparz Misilmanan) pwendiyn and di navbera Ewropa, Asiya Afrka de xurt kirin. Kurd bi serdariya Selaheddn Eyb di wan byeran de bedar bn bi jiyana navnetewey ve hik hatin girdan.

2. Bingeha deolojiya x Ad felsefeya Rojhilat Sofzma hestidar (hesas) in. Di dema xwe de Sofzm zengn pvey b, bi saya x Ad bandora w li ser anda zdiyan j maye.

3. x Ad paiyn w ola zdatiy ligor gaziyn Dema Navn reform kir.

4. Ji serdema tkona Ad de gelek Xaparz, Tirk Ereb di nav zdiyan de heliyane bi v crey ngara demografiy li Kurdistan guhartine.

Ji ber van xalan gotina zdiyan rastdirst xuya dike:

Adiyo, Musafiro,

Heri te kir, kesa nekiro

Gelek droknasn Dema Navn basa Ad kur Musafr dikin wek bn Teymiya, bn el-Esr, bn Xellkan, bn el-Ft, bn Kesr, bn el-Werd ez-Zeheb. Wusa j qewl, beyt payzokn zdiyan bi fireh x Ad wek navendeke gerdn destnan dikin.

 

Daxuyanyn li ser koka Ad

Hem hevaxn Ad, hem j zargotina Kurdan dibjin, ku berwelat x Ad ama drok ye:

x Ad am hate,

erq kire xebate,

Xo mala bavan e,

x Ad xwey nrray xelat e,

Nr e ji mala xan e.  

Nav w bi dirjay ev e: erefeddn Eb l-Fezayl Ad bin Musafir bin smayl Msa bin Merwan bin el-Huseyn bin Merwan. Eger em li ser navn kal-bavn x Ad j rawestin, em hizra wan droknasan bipejirnin, yn dibjin, ku Ad kur Musafir ji malbata Ben Umeya b. Helbet, lewma j navn Yezd bin Muawiya zdd Sor di nav zdxan de teklihev proz bne. Eger wusa be, ne behet ye, ima pwendiyn zdiyan tev ola Merwaniyan hene.

Pit tkna desthilata Emewiyan (xelfn ji malbata Ben Umeya), beek ji wan di w baweriy de b, ku serkiya Xelfet gerek e di destn paiyn Merwan Duwem bimne. Li Dema Navn titek normal b, ku armanceke ramyar li bin kincn dn xwe vediart. Wusa, desthilatxwaziya pitgirn Merwan Emew bi nrnn dn ve hate xemilandin.

Ligor akademk Rs Bartold, heta destpka sedsala 20an j li Badihan (herma di navbera Afxanistan Tackistan de) cemawereke dn ji koka Merwaniyan bi nav Yezdiya heb. Ne ten ew, droknas Kurd erefxan Btls bawer dikir, ku hem x Ad, hem j hoziyeke (ereke) Kurdan Sulman - digihtine malbata Merwaniyan. L girdana heregirng di navbera x Ad Merwaniyan de ew e, ku Merwan Duwem, psiya bibe xelf hem Misilmanan (740-750), serokat li hermn Kurdan dikir. Em wusa j dizanin, ku dayka Merwan Duwem Kurmanc b.

Bel, wusa diyar e, ku x Ad kur Musafir ji am, ji malbata Ben Umeya yan Emew - b, l di tamarn w de xwna Kurdan j dikiiya.

Sala jidaykbna Ad di navbera 1073-1078an de ye. Ew li gund Beyt-Far, nzk bajar Baalbek, li deta Biqay hatib dunyay. Ev herm Lubnana ro, l pareyeke ama drok ye.

Pawextiy, serphat rokn curbicur li ser jidaykbna Ad hatibn afirandin. Mebesta wan ew e: hn ber jiyana Ad dihate zann, ku ew bibe mirovek mezin navdar. Ji bo nimne digotin, ku bav Ad, Musafir kur smayl, b daristan 40 salan li w der mab. Rojek ji rojan, dengek hate ber guhn Musafir, ku gerek e ew vegere mala xwe, xwe nzk jina xwe bike w zarokek jre bibe. Go, nav deng v zarok w li Rojhilat Rojavay bela bibe. Rast j Musafir kur smayl wusa kir: wusa Ad  313 yarn Xwed hatine chan.

Bguman, Yar Xwed (bi Ereb, Wel ul-Lah) gotineke mecaz ji bo kesek Sof ye. Li vir, 313 helbet jimara xn dostn Ad ne. 40 sal j gotineke git ye: wateya w demeke dirj e. Wek encam, legenda di jor de irovekir mesajeke girng ji xelk re dine: x Ad bi biryara Xwed hatiye Kurd pwst e peyvn w bipejirnin.

 

Li  Bexday

Ad xortek 15-20 sal b, dema b Bexday, daku xwendineke dn bistne. Li w der, Ad tkiliyan digel zanayn bi navdeng dike agahdariya xwe dide dnnasiya Sunn.

L di sala 1111an de mamostay w el-Xezal emr Xwed dike. Di w ax de Bexda d bb meydana lihevketinn hersal di navbera Sunn iiyan de. Herweha di war abor ramyar de j rewa Bexday xerabtir dib. Hd-hd navenda and aboriya Rojhilata Navn derbas paytexta Misr - Qahire dib.

Ad bi xwe ji dnnasiya Sunn dr dikeve, bi Sofzme ve mijl dibe dixwaze cihek ker lal ji xwe re peyda bike. Ne dr e, ku tkiliyn kese di navbera malbata Ad Kurdan de hebn: Kurdn ji Ebbasiyan westiyay bi dil can endamn binemaliya Ben Umeya qebl dikirin. Wusa, ji sala 1111an heta dawiya jyana xwe x Ad li Kurdistan dij. Ji Hekkariy ew car-caran dr dikeve ser dide Musil Bexday.

Em dizanin, ku li Bexday Ad kur Musafir ar pirtkan li ser dn slamiy nivsbn wusa j ar-pnc qesdn Sof j afirandibn. Navn ar kar-nameyn teolog ev in: Itiqad ehl es-sunna (Baweriya Sunniyan), Ktab fh zkr edeb en-nefs (Pirtka perwerdeya giyan), Wesace e-eyx Ad bin Musafir le l-xelfa (Mesaja x Ad kur Musafir ji Xelf re) Wesace l murdh e-eyx Qayd we l sayr el-murdh (Mesajek ji x Qayd mirdn din re).

 

Li  Hekkariy

Herma Hekkar di wext xwe de li bin dest Merwan Duwem b. Ew ji parzgeha Hekkariya royn gewretir b hinde hermn din j hembz dikir. Snorn Hekkariy di serdema x Ad digihtin Musil engal li Bar, Gola Wan li Bakr Kurdistana Rojhilat. Naveya Hekkariy di serdema karbarn x Ad de bdeng bkartkn mab. Jdern drok basa 1000 malbatn Kurdan li wir dikin: havn ew dine zozanan, zivistan j vedigeriyane der-dora Musil. Dokmentn drok dn Kurdan j bi nav dikin dibjin: x Ad hatib nav Kurdn Teyrehiya, Teyrehiya j oleke Zerdet b. Bel, droknasn sedsala 12-13an (piraniya wan Ereb) dinivsn, ku li herma Hekkariy Kurdn Zerdet diman.

Di destpk de, Ad kur Musafir jiyaneke bi ten derbas dikir: ew malek ji xwe re n kir, bi rojan xwe bir dikir, nivjan dikir xwe dr xelk digirt. Bi ztirek, Ad d kiryametan dikir bi Kurd dipeyv. Di avkaniyan de, reng ry Ad j t ngarkirin: ew mirovek ne bilind, qemer-esmer b, axaftinn w j diln xelk germ dikirin. Kurd nitecihn din - Asr Misilmann cran - bi coseke mezin dibne mvann mala Ad wra xwe dikirin. Lewma navn ne-Kurd, bi taybet, navn Asr (Barisq), Ereb (Xeymat) wusa j nav Ecemek (Ebdillah Ebd el-Mesh) di avkaniyan de der dikevin.

Li wir, Ad terqetek bi nav Adawiya damezirandib. Bi d mirina w, ev terqet bb du pare: pareyek gihte Kurdn zd endamn Adawiya bbne xn wan, pareya din j li Sriy Misr dabnertn Sofiyan berdewam kirin aram-aram di sedsala 16an de wunda bn. L t zann, ku hn di sedsala 13an de tkiliyn Adawiya zdiyan xurt bn.

Helbet, di 90 saliya xwe de, yan nzk sala 1162an, Ad kur Musafir rehmet. Ligor biryara Ad, braziy w Eb l-Berekat ji Beyt-Far hat dewsa w girt. Pit, kur Eb l-Berekat - x Ad el-Kurd (yan x Ad y Duwem) b serok zdiyan. Carnan navn x Ad kur Musafir (der-dora 1073-1162) neviy biray w x Ad y Duwem el-Kurd (1194-1246) ji hevdu cudah nakin. Ev aiya han dibe sedema hizrn nerast li ser kesayetiya x Ad kur Musafir.

Reforma zdatiy di serdema serokatiya x Hesen, kur Ad y Duwem, hate kirin. Beek ji reforma x Hesen ew b, ku ew nav x Ad ji naveroka slam der xist kire sembola xwezanna zdxan. zdatiya rasteqn j bi armanca Kurdewariy ve bi ser dikeve. Lewma kur x Hesen, erfeddn, d li bin ala Kurdistan esker zdiyan rebigr dikir. Ev yek di Sirda erfeddn de bel ye:

Ciwab bidine Kurdistan,

Bila qaym kin man,

erfeddne Mr e li dwan,

erfeddne ji dn min e.

Cih gotin ye, ku wext emr Musil, Bedr ed-Dn Lulu, di sala 1216an de dij Kurdan er kir goristana x Ad kur Musafir ewitand, Kurdan dilana xwe bi legendek ve derman kir. Niha Kurdn zd bawer dikin, ku x Ad b ezmanan miliyaketek andib Lali. Ev miliyaket peyab daxwaza Ad an, go: ev cih bila mna goristana x Ad b parastin.

Zincra malbata x Ad serkn zdxan di sedsaln 12-13an de bi v away t ngarkirin (digel saln mirin yan kutina wan):

     Musafir  kur  smayl 

                                                                                                                                                     

x Ad kur Musafir (nzk 1162)                Sexr kur Musafir

                                                                                                                                    

Eb l-Berekat kur Sexr

                                                                                                                                   

         x Ad y Duwem el-Kurd (1246)

                     

x Hesen kur Ad el-Kurd (1254/55)

                                                                                                                                  

erfeddn kur Hesen (1257/58)

  

Sofiyn bandora xwe li ser x Ad zdiyan htine

Wusa xuya ye, ku li Bexday x Ad xwe ghandib Sofzm. Pitre, li Kurdistan j danstandinn Ad bi Sofiyan re nehatibn birn. Hinek Sof li ba zdiyan bne xwediyn navn nemir.

El-Hesen el-Besr (642-728) xelk bajar Basra li Bara raqa royn b. Ew wek bavik Sofzm t nasn. Balk e, ku Kurdn zd nav Hesen Besr dane x Hesen kur Ad y Duwem, y di sedsala 13an de dijt.

Rebiya el-Edewiya (nzk 710-801) agirteke el-Hesen el-Besr yekemn Sofiyeke jin b. Zargotina Kurdan jre dibje Rebiya Ereb awa xudana kiriyametn giranbuha nan dike.

El-Hellac (858-922) kargariya pir-pir mezin li ser droka Rojhilata Navn bi git civaka Kurd bi taybet htiye. Gelek belge hene, ku bandora w li ser x Ad j bsnor b.

El-Xezal (1058-1111), bi gotina droknasan, lihevhatinek  di navbera Sofzma nivs (aql) Sofzma hestidar de pk an. Xebata Ad Itiqad ehl es-sunna vejnek dide hizr ramann el-Xezal.  

Di baweriya xelk de, Ebdilqadir el-Glan (1077-1166) terqeta Qadiriy damezrandb. L bi rast, ev terqet bi d mirina w bye heta niha j karbarn xwe li Kurdistan hem Rojhilata Navn didomne. Mna gelek Sofiyan, el-Glan bi koka xwe Zerdet b. Tkiliyn Ebdilqadir digel x Ad pir bi hz bn. zd wusa dizanin, ku goristann Ebdilqadir Hesen Besr li Lalia Nran ne.

Ji heleqeta Ebdilqadir Ad dsan endik-end Sofiyn Kurd hebn, yn ligor zdiyan kiryametkar in: Uqel el-Membc (Eql Munecc), Ebdilqadir e-ehrezr, Ahmed bin er-Rfay, Eb l-Wefa el-Hulwan Qadb el-Ben.

 

Dnnasiya x Ad zdat

Dnnasiya Ad, ya di pirtk karbarn w de ekere dibe, gelek rengn zengn e. Em dikanin ronahiy biavjine wan hmanan, yn pey mirina Ad bi crek teze hatin tgeytin.

x Ad dinivs, ku her titek em dibnin belgeya siyaneta Xwed ye. Di helbesteke xwe de Ad dide xuyakirin, ku mzekirin ji Behet horiyan xwetir e:

Meramn me ne cinnet, ne j hor ne,

Merama me mzekirin ji bo xatir mzekirin e.

Zargotina zdiyan v hizra Ad dubare dike. Di qewlek de x Ad dibje mvann xwe, ku bi rya mzekirin bendey Xwed dikane xwe pakij bike:

x Ad xo Siltan e,

Deng dike bi nihne,

Hewceya me bi av nne,

Destnivje ji meyzn e.

x Ad jmayiyeke (mraseke) din j ji zdxan re htiye: cemawera Feqran. Hn li Bexday, Ad dinvs, ku eger em dixwazin zelaltir Xwed bibnin, em j ligor reta sa Nran gerek e xwe bir, t azar bikin. Ev hmann feqra Sofiyn hestidar in: Kesn bi feqr ve mijl in, dibine Feqr. Dema x Ad t Hekkariy, Kurd ji feqra w ava dimnin. Eb l-Berekat braziy Ad rokeke nihn ji me re htiye:

Carek 10 Feqr hatine mala ap min. Wana lava kir, ku ew li ser Heq biaxife. Ap min axif, ew heliyan dewsa wan av ma. Pa 10 Feqrn din hatin viyana wan ev b, ku ap min li ser Mehebb (Hezkirin) biaxife. Ap min axif ew mirin. Pa 10 Feqrn daw nzk x Ad bn, ku li ser Feqr biaxife. Ad axif, Feqran ciln xwe qelatin bi rt taz derketine der mal.

Were em v meteloka ciwan irove bikin. Heq navek Yezdan e, yek ji 99 navn bedew ji Quran ye. T zann, ku Hellac ji bo gotina Ez Rastiya Xwed me (Ene el-Heqq) jiyana xwe teslm dijminan kir. Yan pirsgirka Heq meriyan dighne tunebn. Mehebba (yan Hezkirina) Yezdan j titek dijwar e. Lbel, herend zanebna kr meriyan dikuje j, mirin ne di dest me de ye. Lwma Feqrn bi sax dimnin feqr qebl dikin, ji hemuyan hjatir in.

Pey mirina Ad rn Misilmanan, dnguhastina zdiyan gihte qonaxeke wusa, ku x Ad cihe Nr - mnakeke Xwed - girt. Wek encam, baweriya Kurdn zid bi xwedavendiya x Ad b beeke kosmologiya wan:

Temamet x Ad,

Em km in, x Ad temam e,

Em evd in, beer in, behra gunan e,

Sib heta var hezar cre xeber dev me der dikeve.

Pagotin

Nimnn bandora felsefeya x Ad li ser br bnn Kurdan gelek in. Bel, hmann Sofzm carnan rind xuya dikin, carnan j pdviya lkolnan in. L ser ev e, ku x Ad cihniniyn w - yn x Ad kiribne navenda proz - rya reformkirin zengnkirina zdatiy fireh kir.

ro her welatparzek hvdar e, ku zdat koka xwe wunda neke, l ligor jiyana modern bimee. Serboriyn nvdewelta Kurdan li Bar orea Bakur destnan dikin, ku herend Kurd bi ser dikevin, zdxane qazanc dike. Lewma gebna hizra netewey li Kurdistan garantora xwebextiya civaka zdiyan e.